1.1.Энэ хуулийн зорилт нь хүн, хуулийн этгээдээс захиргааны байгууллагын хууль бус үйл ажиллагааны улмаас зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулахаар, түүнчлэн нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх эрх бүхий этгээд, хуульд заасан бол захиргааны байгууллагаас гаргасан нэхэмжлэлийн дагуу захиргааны хэргийг шүүхэд хянан шийдвэрлэхтэй холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршино.
2.1.Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хууль тогтоомж нь Монгол Улсын Үндсэн хууль, Захиргааны ерөнхий хууль, Монгол Улсын шүүхийн тухай хууль, энэ хууль болон эдгээртэй нийцүүлэн гаргасан бусад хууль тогтоомжоос бүрдэнэ. /Энэ хэсэгт 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
3.1.Энэ хуульд хэрэглэсэн дараахь нэр томьёог доор дурдсан утгаар ойлгоно:
3.1.1."захиргааны байгууллага" гэж Захиргааны ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлд заасан байгууллагыг;
3.1.2."захиргааны үйл ажиллагаа" гэж Захиргааны ерөнхий хуулийн 11 дүгээр зүйлд заасан үйл ажиллагааг;
3.1.3."нэхэмжлэл" гэж хүн, хуулийн этгээдээс захиргааны хууль бус үйл ажиллагааны улмаас зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулахаар, түүнчлэн нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх эрх бүхий этгээд, хуульд тусгайлан заасан бол захиргааны байгууллагаас нийтийн эрх зүйн чиг үүргийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдон үүссэн маргааныг шийдвэрлүүлэхээр захиргааны хэргийн шүүхэд гаргасан өргөдлийг;
3.1.4."анхан шатны шүүхийн шийдвэр" гэж захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхээс захиргааны хэргийг хянан шийдвэрлэж гаргасан шийдвэрийг;
3.1.5."шүүхийн тогтоол" гэж захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад шүүх бүрэлдэхүүнээс гаргасан болон хяналтын шатны шүүхээс захиргааны хэргийг хянан хэлэлцэж гаргасан шийдвэрийг;
3.1.6."магадлал" гэж захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхээс захиргааны хэргийг хянан шийдвэрлэж гаргасан шийдвэрийг;
3.1.7."шүүгчийн захирамж" гэж захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад шүүгчээс дангаараа гаргасан шийдвэрийг;
3.1.8."шийтгэвэр" гэж захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад зөрчил гаргасан этгээдэд хуульд заасны дагуу хариуцлага оногдуулсан шийдвэрийг;
3.1.9."захиргааны хэргийн шүүхэд нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх эрх бүхий этгээд" гэж хуулиар эрх олгогдсон этгээд, энэ хуулийн 18.3-т заасан шаардлага хангасан төрийн бус байгууллагыг;
3.1.10."хүн" гэж Монгол Улсын иргэн, гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүнийг.
3.1.11."гомдол" гэж хуульд тусгайлан зааснаар эрх бүхий этгээдийн шийдвэрийг хянуулахаар захиргааны хэргийн шүүхэд гаргасан өргөдөл, шүүгчийн захирамж, тогтоол, анхан, давж заалдах шатны шүүхийн шийдвэр, магадлалыг хянуулахаар гаргасан өргөдөл, Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуульд заасны дагуу гаргасан прокурорын дүгнэлтийг.
/Энэ заалтыг 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар нэмсэн/
4.1.Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагаа /цаашид "хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа" гэх/ нь хүнийг үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсрол болон бусад байдал, хуулийн этгээдийг өмчийн хэлбэр, эрх хэмжээгээр нь ялгаварлахгүй эрх тэгш байх зарчимд үндэслэн явагдана.
5.1.Шүүх эрх мэдлийг хуулийн дагуу байгуулагдсан шүүх хэрэгжүүлнэ.
5.2.Шүүгч хараат бус байж гагцхүү хуульд захирагдах бөгөөд шүүгч хараат бус байх баталгааг хуулиар тогтооно.
6.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг мэтгэлцэх зарчмын үндсэн дээр хэрэгжүүлнэ.
6.2.Мэтгэлцэх зарчим хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны бүх шатанд хэрэгжинэ.
6.3.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч хэргийн үйл баримт, хэргийн оролцогчийн буруутай үйл ажиллагаа, хууль зүйн үндэслэл, хууль хэрэглээний талаар нотлох болон үгүйсгэх байдлаар мэтгэлцэнэ.
6.4.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч шүүх хуралдаанд биеэр оролцож үг хэлэх, бичгээр тайлбар өгөх, нотлох баримт гаргах, түүнийг шинжлэн судлахад тэгш эрхтэй оролцоно.
7.1.Захиргааны хэргийн шүүх хэргийн нөхцөл байдлыг тодруулах, хэргийг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий нотлох баримт цуглуулах, үнэлэх ажиллагааг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй бөгөөд хэргийн оролцогчийг татан оролцуулна.
7.2.Шүүх нотлох зарчмыг хэрэгжүүлэх нь хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн хэрэгт ач холбогдол бүхий нотлох баримт гаргаж өгөх, энэ талаар хүсэлт гаргах эрхийг хязгаарлахгүй.
7.3.Энэ зүйлийн 7.1, 7.2 дахь хэсэгт заасан зарчим нь гомдол хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хамаарахгүй.
/Энэ хэсгийг 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар нэмсэн/
/Үндсэн хуулийн цэцийн 2018 оны 11 дүгээр сарын 21-ны өдрийн 15 дугаар дүгнэлтээр "Энэ зүйлийн 7.1, 7.2 дахь хэсэгт заасан зарчим нь гомдол хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хамаарахгүй." гэсэн нь Үндсэн хууль зөрчсөн байна гэснийг Монгол Улсын Их Хурлын 2018 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрийн 88 дугаар тогтоолоор хүлээн зөвшөөрсөн./
/Энэ хэсгийг 2019 оны 04 дүгээр сарын 18-ны өдрийн хуулиар хүчингүй болсонд тооцсон./
8.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг монгол хэлээр явуулж, төрийн албан ёсны хэл, бичгээр хөтөлж, баримтжуулна.
8.2.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцогч этгээд монгол хэл мэдэхгүй бол өөрийн эх хэл болон мэддэг хэл, бичгээр, хэрэв хөгжлийн бэрхшээлтэйн улмаас төрийн албан ёсны хэл, бичгээр харилцаж чадахгүй бол дохио зангаа, тусгай тэмдэгт ашиглан шүүхэд тайлбар, мэдүүлэг өгөх, нотлох баримт гаргах эрхтэй.
8.3.Шүүх энэ хуулийн 8.2-т заасан этгээдээс гаргасан тайлбар, мэдүүлэг, нотлох баримт болон хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцыг хэргийн оролцогчид орчуулагч, хэлмэрчээр дамжуулан танилцуулах үүрэгтэй.
8.4.Гадаад хэлээр бичигдсэн нотлох баримт нь монгол хэлээр албан ёсоор орчуулагдсан байна.
8.5.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны баримт бичиг, хэргийн материал нь цаасан болон цахим хэлбэртэй байж болно. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
9.1.Төрийн нууцад хамаарах хэрэг хянан шийдвэрлэхээс бусад шүүхийн хэлэлцүүлэг, шүүх хуралдааныг нээлттэй явуулна. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
9.2.Хэргийг шийдвэрлэж байгаа шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн дараах тохиолдолд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа, шүүх хуралдааныг бүхэлд нь, эсхүл зарим хэсгийг хаалттай явуулахаар, эсхүл хэрэгт авагдсан нотлох баримтыг олон нийтэд мэдээлэхгүй талаар шийдвэр гаргаж болно: /Энэ хэсэгт 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./ /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
9.2.1.хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд насанд хүрээгүй гэрч, хохирогч оролцож байгаа бол шүүх өөрийн санаачилгаар; /Энэ заалтыг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
9.2.2.нээлттэй ил тод байх нь хүний амь нас, эрүүл мэндэд ноцтой хохирол учруулж болзошгүй талаар хэргийн оролцогчийн гаргасан хүсэлт тайлбарыг шүүх үндэслэлтэй гэж үзсэн; /Энэ заалтыг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
9.2.3.цаашид үргэлжлэх хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд ноцтой хохирол учруулах үндэслэлтэй гэж үзвэл. /Энэ заалтыг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
9.3.Энэ хуулийн 9.2-т заасан шийдвэр нь шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоол хэлбэртэй байна. Уг шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл хэргийн оролцогч гомдол, хэвлэл мэдээллийн байгууллага, сэтгүүлч, сонирхогч бусад этгээд хүсэлт гаргах эрхтэй. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
9.4.Энэ хуулийн 9.2-т заасны дагуу шийдвэрлэсэн хэргийн үйл баримт, нотлох баримтын талаар олж мэдсэн хэргийн оролцогч, хэвлэл мэдээллийн байгууллага, сэтгүүлч, бусад этгээд уг үйл баримт, нотлох баримтын талаар олон нийтэд түгээх, хэвлэн нийтлэх, аливаа байдлаар нийтэд дэлгэхийг хориглоно. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
9.5.Иргэний эрх зүйн чадамжгүй, согтуурсан, мансуурсан, 18 насанд хүрээгүй хэргийн оролцогч биш этгээдээс бусад хүн нээлттэй шүүх хуралдааныг хөндлөнгөөс ажиглах зорилгоор шүүх хуралдааны танхимд чөлөөтэй нэвтрэн орох эрхтэй. Шүүх хуралдаан хөндлөнгөөс ажиглагч этгээд нь шүүх хуралдаанд оролцох дэг, журмыг баримтална. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
10.1.Бүх шатны шүүхийн шүүх хуралдааныг өдрийн цагаар, амрах зайлшгүй шаардлагатайгаас бусад цагт тасралтгүй явуулна.
10.2.Шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн шүүх хуралдаанаар нэгэнт хэлэлцэж эхэлсэн хэргийг хянан шийдвэрлэж дуусах болон хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг хойшлуулах, түдгэлзүүлэх хүртэл өөр хэргийг хянан шийдвэрлэх эрхгүй.
10 1 .1.Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагааг шүүхийн цахим платформыг ашиглан явуулж болох бөгөөд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны баримт бичиг, хэргийн материал нь шүүхийн цахим платформын шаардлагад нийцсэн байна. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
10¹.2.Цаасан баримтыг шүүхийн захиргааны эрх бүхий ажилтан хөрвүүлж, тоон гарын үсгээр баталгаажуулна. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
10¹.3.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны баримт бичиг, хэргийн материал нь шүүхийн /мэдээллийн системийн/ техникийн шаардлагад нийцсэн байна. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
10¹.4.Өмгөөлөгч нэхэмжлэл, тайлбар, гомдол, хүсэлт зэрэг баримт бичгийг цахим баримт бичгээр шүүхэд хүргүүлнэ. Техникийн шалтгаанаар ийнхүү хүргүүлэх боломжгүй тохиолдолд цаасан баримт бичгээр ирүүлж болох бөгөөд энэ тохиолдолд техникийн боломжгүй байсан шалтгаанаа нотолж цахимаар нөхөн ирүүлнэ. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
10 1 .5.Хэргийн оролцогчтой цахимаар харилцахад төрийн байгууллага, албан тушаалтны албаны цахим шуудан, албан бичиг солилцооны дундын систем, мэдэгдэл хүргэх систем, төрийн үйлчилгээний нэгдсэн систем, мэдэгдэл хүргэх системд иргэний, эсхүл хуулийн этгээдийн хувьд түүнийг итгэмжлэлгүй төлөөлөх эрх бүхий этгээдийн үүсгэсэн бүртгэлийн дугаар бүхий үндэсний цахим шуудангийн хаягаар, өмгөөлөгчийн Монголын Өмгөөлөгчдийн Холбооны цахим системд бүртгүүлж холбогдсон цахим шууданг ашиглана. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
11.1.Шүүх хэрэг хянан шийдвэрлэхэд Монгол Улсын Үндсэн хууль, Монгол Улсын олон улсын гэрээ, бусад хууль тогтоомжийг хэрэглэнэ.
11.2.Хэрэг хянан шийдвэрлэхэд хэрэглэх хууль, Монгол Улсын олон улсын гэрээ нь Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцээгүй байна гэж шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн үзвэл тухайн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг түдгэлзүүлж, Улсын дээд шүүхэд энэ талаар саналаа гаргана.
11.3.Улсын дээд шүүх энэ хуулийн 11.2-т заасан саналыг хэлэлцэж үндэслэлтэй гэж үзвэл Үндсэн хуулийн цэцэд хүсэлт гаргана. Харин үндэслэлгүй гэж үзвэл ердийн журмаар хянан шийдвэрлүүлэхээр санал гаргасан шүүхэд буцаана.
11.4.Шүүх тухайн маргаантай харилцааг зохицуулсан тухайлсан хууль байхгүй бол ерөнхийлөн зохицуулсан хуулийг хэрэглэнэ. Хэрэв тийм хууль байхгүй бол шүүх Монгол Улсын Үндсэн хуулийн агуулга, ерөнхий үндэслэл, үзэл санаанд нийцүүлэн шийдвэрлэнэ.
11.5.Монгол Улсын Үндсэн хуулиас бусад хууль хоорондоо зөрчилдвөл тухайн харилцааг илүү нарийвчлан зохицуулсан хуулийн, тийм хууль байхгүй бол сүүлд хүчин төгөлдөр болсон хуулийн заалтыг хэрэглэнэ.
11.6.Шүүх тухайн маргаантай харилцааг зохицуулсан эрх зүйн хэм хэмжээ байхгүй, эсхүл байгаа нь тодорхой бус гэсэн үндэслэлээр хэргийг хянан шийдвэрлэхээс татгалзах эрхгүй.
11.7.Шүүх хууль хоорондоо зөрчилтэй болон хууль шударга бус, эсхүл нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зан суртахууны хэм хэмжээнд харш гэсэн үндэслэлээр хуулийн хэм хэмжээг хэрэглэхээс татгалзах эрхгүй.
12.1.Захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэр дараахь хэлбэртэй байна:
12.1.1.анхан шатны шүүхийн шийдвэр;
12.1.2.магадлал;
12.1.3.тогтоол;
12.1.4.шүүгчийн захирамж;
12.1.5.шийтгэвэр.
12.2.Захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрийг Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа холбогдох захиргааны байгууллага, хуулийн этгээд, албан тушаалтан, хүн заавал биелүүлэх үүрэгтэй бөгөөд сайн дураар биелүүлээгүй бол хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу албадан гүйцэтгэнэ.
13.1.Захиргааны хэргийн шүүх Үндсэн хуулийн цэц болон өөр шүүхэд харьяалуулснаас бусад нийтийн эрх зүйн маргааныг хянан шийдвэрлэнэ.
13.2.Захиргааны ерөнхий хуулийн 3.1-д заасан үйл ажиллагаа нь захиргааны хэргийн шүүхийн хянан шийдвэрлэх маргаанд хамаарахгүй.
14.1.Хуульд өөрөөр заагаагүй, захиргааны үйл ажиллагаанд гомдол гаргах ажиллагаа Захиргааны ерөнхий хуульд заасан журмын дагуу явагдсан бол дараахь тохиолдолд шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш захиргааны хэргийн шүүхэд 30 хоногийн дотор нэхэмжлэл гаргана:
14.1.1.дээд шатны захиргааны байгууллага, эсхүл гомдлыг хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллагаас гаргасан шийдвэрийг эс зөвшөөрсөн бол;
14.1.2.холбогдох захиргааны байгууллага нь дээд шатны захиргааны байгууллага, эсхүл гомдлыг хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллагаас гаргасан шийдвэрийг биелүүлээгүй бол.
14.2.Дээд шатны захиргааны байгууллага, эсхүл гомдлыг хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллагад гаргасан гомдлыг Захиргааны ерөнхий хуульд заасан хугацаанд хянан шийдвэрлээгүй бол хугацаа өнгөрснөөс хойш 30 хоногийн дотор шүүхэд нэхэмжлэл гаргана.
14.3.Шүүхэд шууд хандахаар хуульд заасан бол тухайн хуульд заасан хугацаанд, хэрэв хугацаа заагаагүй бол шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор шүүхэд нэхэмжлэл гаргана.
14.4.Дээд шатны захиргааны байгууллага, эсхүл гомдлыг хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллага байхгүй бол шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор нэхэмжлэлийг шууд шүүхэд гаргана.
14.5.Захиргааны байгууллагын гаргасан захиргааны акт, байгуулсан захиргааны гэрээ илт хууль бус болох, эрх зүйн харилцаа байгаа эсэхийг тогтоох болон захиргааны хэм хэмжээний акттай холбоотой нэхэмжлэлд энэ хуулийн 14.1-14.4-т заасан хугацаа үл хамаарна.
14.6.Энэ хуулийн 14.1-14.4-т заасан хугацаа зайлшгүй хүндэтгэн үзэх шалтгааны улмаас хэтэрсэн бол хүн, хуулийн этгээд, нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх эрх бүхий этгээд хугацаа сэргээлгэх хүсэлтээ холбогдох нотлох баримтын хамт тухайн захиргааны хэргийн шүүхэд гаргаж болох бөгөөд шүүгч уг хугацааг хэтэрснээс хойш гурван жилийн дотор нөхөн сэргээж болно.
14.7.Захиргааны байгууллагын буруутай үйл ажиллагааны улмаас энэ хуулийн 14.1-14.4-т заасан хугацаа хэтэрсэн бол энэ хуулийн 14.6 дахь хэсэг хамаарахгүй.
15.1.Нэхэмжлэлийг тухайн шийдвэр гаргасан захиргааны байгууллагын оршин байгаа газрын захиргааны хэргийн шүүхэд гаргана.
16.1.Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүх энэ хуульд заасны дагуу захиргааны хэргийг анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэнэ.
16.2.Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүх хуулиар харьяалуулсан захиргааны хэргийг анхан шатны журмаар, анхан шатны шүүхийн шийдвэрлэсэн захиргааны хэргийг давж заалдах журмаар хянан шийдвэрлэнэ.
16.3.Улсын дээд шүүх давж заалдах журмаар хянан шийдвэрлэсэн захиргааны хэргийг хяналтын журмаар хянан шийдвэрлэнэ.
16.4.Улсын дээд шүүх захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэсэн хэргийг давж заалдах журмаар хянан шийдвэрлэнэ.
16.5.Захиргааны хэргийн шүүхийн харьяаллын талаар анхан шатны шүүхийн хооронд гарсан маргааныг захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн Шүүгчдийн зөвлөгөөн хянан шийдвэрлэнэ. /Энэ хэсэгт 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
16.6.Хуульд заасан тохиолдолд захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүх болон Улсын дээд шүүх хуулиар тусгайлан харьяалуулсан хэрэг, маргааныг анхан шатны болон давж заалдах журмаар хянан шийдвэрлэнэ.
17.1.Нэхэмжлэгч, хариуцагч, гуравдагч этгээдийг хэргийн оролцогч гэнэ.
17.2.Нэхэмжлэгч, хариуцагч, гуравдагч этгээдийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нь захиргааны хэргийн бие даасан оролцогч бус зөвхөн төлөөлүүлж, өмгөөлүүлж байгаа этгээдийнхээ эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг илэрхийлэн хамгаалж байгаа этгээд мөн.
17.3.Энэ хуулийн 3.1.3-т заасан нэхэмжлэлийг гаргасан этгээдийг нэхэмжлэгч гэнэ.
17.4.Нэхэмжлэлийн шаардлагаар тодорхойлогдох захиргааны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлсэн захиргааны байгууллага, албан тушаалтныг хариуцагч гэнэ.
17.5.Нэхэмжлэлийн шаардлагад тодорхойлсон захиргааны акт, захиргааны гэрээний улмаас эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдөж байгаа этгээдийг гуравдагч этгээд гэнэ.
18.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хүн, хуулийн этгээд, захиргааны байгууллага оролцох эрхтэй.
18.2.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд зайлшгүй шаардлагатай хуулийн этгээдийн эрхгүй байгууллагыг шүүгч захирамж гарган оролцуулж болно.
18.3.Хуулиар тусгайлан эрх олгогдсоноос бусад нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх эрх бүхий этгээд нь хүрээлэн байгаа орчин, хүүхдийн эрх, нийтийн эрүүл мэнд, нийтийн өмчийг хамгаалах асуудлаар шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхтэй бөгөөд уг этгээд дараахь шаардлагыг хангасан байна:
18.3.1.нэхэмжлэлийн шаардлага нь тухайн байгууллагын дүрмийн зорилгод нийцсэн байх;
18.3.2.дүрмийн зорилгын дагуу сүүлийн гурваас доошгүй жил тогтвортой үйл ажиллагаа явуулсан байх.
19.1.Шүүхэд захиргааны эрх зүйн хэм хэмжээгээр заагдсан эрхээ өөрөө хэрэгжүүлж, үүргээ биелүүлэх, хариуцлага хүлээх болон төлөөлөгчөөрөө гүйцэтгүүлэх чадварыг эрх зүйн бүрэн чадамжтай этгээд эдэлнэ.
19.2.Эрх зүйн зарим болон бүрэн бус чадамжтай, эсхүл сэтгэцийн өвчний улмаас эрх зүйн чадамжгүйд тооцогдсон, мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодис, согтууруулах ундаа байнга хэрэглэдгийн улмаас эрх зүйн чадамж нь хязгаарлагдсан хүний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг түүний эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигч төлөөлөн хамгаална.
19.3. 16-18 хүртэлх насны хүн өөрөө хүсвэл түүний эцэг, эх, харгалзан дэмжигчийн зөвшөөрлөөр хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд биечлэн оролцох эрхтэй.
20.1.Нэхэмжлэгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцохдоо дараахь эрх эдэлнэ:
20.1.1.нэхэмжлэлээ өөрчлөх, түүний шаардлагын хэмжээг ихэсгэх, эсхүл багасгах, нэхэмжлэлээсээ бүхэлд нь, эсхүл хэсэгчлэн татгалзах, хариуцагчтай эвлэрэх;
20.1.2.хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн шаардлага, тайлбар, нотлох баримт, хэргийн материалтай танилцах, тэмдэглэл, хуулбар хийх, тэдгээрт тайлбар өгөх, шүүх хуралдаанд оролцох;
20.1.3.нотлох баримт гаргаж өгөх, гэрчээс мэдүүлэг авахуулах, шинжээч томилуулах, бусад нотлох баримт цуглуулах, нотлох баримтаас хасуулах, шүүх хуралдааныг хуульд заасан үндэслэлээр хойшлуулах тухай хүсэлт гаргах;
20.1.4.шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрчийг хуульд заасан үндэслэлээр татгалзан гаргах хүсэлт гаргах;
20.1.5.шүүх хуралдааны бусад оролцогчид асуулт тавих;
20.1.6.шүүхийн шийдвэрт гомдол гаргах; /Энэ заалтад 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
20.1.7.хуульд заасан бусад эрх.
20.2.Нэхэмжлэгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцохдоо дараахь үүрэг хүлээнэ:
20.2.1.шүүхийн дуудсанаар хүрэлцэн ирэх;
20.2.2.хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны журам, шүүх хуралдааны дэгийг сахих;
20.2.3.шүүхийн тавьсан шаардлагыг биелүүлэх;
20.2.4.шүүхэд хэргийн талаар үнэн зөв тайлбар гаргах;
20.2.5.шүүхийн шийдвэрийг хуульд заасан хугацаанд гардан авах;
20.2.6.хуулийн хүчин төгөлдөр болсон шүүхийн шийдвэрийг биелүүлэх.
20.3.Нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн нэхэмжлэл гаргасан этгээд нь хэрэг үүсгэснээс хойш нэхэмжлэлээсээ бүрэн болон хэсэгчлэн татгалзахыг хориглоно.
21.1.Хариуцагч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцохдоо дараахь эрх эдэлнэ:
21.1.1.нэхэмжлэлийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөх, биелүүлэх, нэхэмжлэгчтэй эвлэрэх, эсхүл татгалзах;
21.1.2.энэ хуулийн 20.1.2-20.1.7-д заасан эрх.
21.2.Хариуцагч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцохдоо дараахь үүрэг хүлээнэ:
21.2.1.шүүхээс тогтоосон хугацаанд нэхэмжлэлийн талаар бичгээр тайлбар гаргах, шаардсан нотлох баримтыг гаргаж өгөх;
21.2.2.хариуцагч өөрөө, эсхүл төлөөлөгчөөрөө дамжуулан хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох;
21.2.3.энэ хуулийн 20.2-т заасан үүрэг.
22.1.Үндсэн нэхэмжлэлийн шаардлагаар үүссэн маргааны үйл баримтын талаар бие даасан шаардлага гаргасан, эсхүл эдгээрийн улмаас эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдөж байгаа гэж үзсэн гуравдагч этгээдийг тухайн этгээдийн хүсэлтээр, эсхүл шүүгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцуулна.
22.2.Энэ хуулийн 22.1-д заасан гуравдагч этгээд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцохгүй бол энэ талаар хүсэлтийг бичгээр гаргана.
22.3.Бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээд хэргийн оролцогчийн эрх эдэлж, үүрэг хүлээнэ.
22.4.Бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд нэхэмжлэлийн шаардлагыг өөрчлөх, ихэсгэх, багасгах, хүлээн зөвшөөрөх, эвлэрэх болон нэхэмжлэлээс татгалзахаас бусад хэргийн оролцогчийн эрхийг эдэлж, үүргийг хүлээнэ.
23.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд нэгэн адил шаардлага бүхий нэхэмжлэлийг хэд хэдэн нэхэмжлэгч хамтран гаргаж болно.
23.2.Энэ хуулийн 23.1-д заасан тохиолдолд нэхэмжлэгчид дундаасаа төлөөлөгч томилон түүнд олгосон итгэмжлэлээр хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд өөрсдийгөө төлөөлүүлэн оролцуулах эрхтэй.
23.3.Нэхэмжлэлийг 10, түүнээс дээш этгээд хамтран гаргасан тохиолдолд шүүгч хэрэг үүсгэснээс хойш 14 хоногийн дотор тэдэнд төлөөлөгчөө томилохыг санал болгоно.
23.4.Энэ хуулийн 23.3-т заасан хугацаанд нэхэмжлэгчид төлөөлөгчөө томилоогүй бол шүүгч тэдгээрийн дундаас төлөөлөгч томилно.
23.5.Төлөөлөгчийн тоо тав хүртэл байна. 50-иас дээш нэхэмжлэгчтэй хэрэгт шүүгч төлөөлөгчийн тоог нэмж тогтоож болно.
24.1.Нэг нэхэмжлэлд хэд хэдэн хариуцагч байж болох ба тэдгээр нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даан оролцох эрхтэй.
24.2.Хамтран хариуцагчид нь ашиг сонирхлын зөрчилгүй, хэргийг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бүгд оролцох шаардлагагүй, түүнчлэн шүүхийн шийдвэрт сөргөөр нөлөөлөхгүй гэж үзвэл хэн нэгийгээ томилон өөрсдийгөө төлөөлүүлэн оролцуулж болно.
25.1.Хариуцагчаар татагдсан этгээд нэхэмжлэлийн жинхэнэ хариуцагч биш болох нь тогтоогдвол түүнийг шүүгч нэхэмжлэгчийн зөвшөөрснөөр жинхэнэ хариуцагчаар солино.
25.2.Нэхэмжлэгч хариуцагчийг солихыг зөвшөөрөөгүй бол шүүгч тухайн этгээдийг хамтран хариуцагчаар татан оролцуулна.
25.3.Хариуцагчийг нотлох баримт цуглуулахаас өмнө солих бөгөөд хэрэв цуглуулсны дараа солиход хүрвэл шинээр тогтоогдсон хариуцагч болон хамтран хариуцагч нь нотлох баримтыг шинээр цуглуулж, үнэлүүлэхийг шаардах эрхтэй.
26.1.Маргаантай эрх зүйн харилцааны хэргийн оролцогчийн аль нэг нь уг маргаанаас гарсан /хүн нас барсан, сураггүй алга болсонд тооцогдсон, хуулийн этгээд татан буугдсан, шаардлага ба үүргээ бусдад шилжүүлсэн, захиргааны байгууллага өөрчлөн байгуулагдсан/ бол шүүх тэрхүү хэргийн оролцогчийг сонирхогч этгээд болон эрх залгамжлагчийн гаргасан хүсэлтээр эрх залгамжлан авбал зохих этгээдээр сольж болно. Эрх залгамжлан авах ажиллагаа хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль ч шатанд гүйцэтгэгдэж болно.
26.2.Захиргааны байгууллагын эрх залгамжлах үйл ажиллагааг Захиргааны ерөнхий хуулийн 5.2 дахь хэсэг, 8 дугаар зүйлд заасны дагуу зохицуулна.
26.3.Эрх залгамжлагч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас гарсан хэргийн оролцогчийн эрхийг эдэлж, үүргийг хүлээнэ.
27.1.Эрх зүйн чадамж бүхий хүн шаардлагатай гэж үзвэл хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд төлөөлөгчөө оролцуулна.
27.2.Хууль, эрх зүйн бусад акт болон үүсгэн байгуулах баримт бичгийн дагуу олгогдсон эрх хэмжээний хүрээнд байгууллагыг итгэмжлэлгүйгээр төлөөлөх этгээд, эсхүл түүний итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хуулийн этгээдийг төлөөлнө.
27.3.Хуулийн этгээдийг итгэмжлэлгүйгээр төлөөлөх этгээд нь өөрийн албан тушаал, эрх хэмжээгээ нотлох баримт бичиг, бусад этгээд олгосон итгэмжлэлээ захиргааны хэргийн шүүхэд гаргаж өгнө.
27.4.Итгэмжлэл нь дараахь шаардлагыг хангасан байна:
27.4.1.итгэмжлэлд төлөөлүүлэгч гарын үсэг зурсан байх, хуулийн этгээдийн итгэмжлэлд байгууллагыг итгэмжлэлгүйгээр төлөөлөх этгээд гарын үсэг зурж, тамга, тэмдэг дарсан байх;
27.4.2.олгосон он, сар, өдрийг заах;
27.4.3.хуульд заасан бол нотариатаар гэрчлүүлэх;
27.4.4.захиргааны ямар маргаанд оролцохыг тодорхой заах;
27.4.5.итгэмжлэлийг тодорхой хугацаагаар олгох бол хугацааг заах.
27.5.Энэ хуулийн 27.4-т заасан шаардлагыг хангаагүй итгэмжлэл хүчин төгөлдөр бус байна.
27.6.Тодорхой хугацаагаар олгосон итгэмжлэл гурван жилээс илүүгүй хугацаагаар, хугацаа заагаагүй итгэмжлэл олгосон өдрөөс хойш нэг жилийн хугацаанд хүчин төгөлдөр байна.
27.7.Итгэмжлэлээр төлөөлүүлж байгаа хэргийн оролцогч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд биечлэн оролцохгүй байж болно.
27.8.Захиргааны байгууллагыг Захиргааны ерөнхий хуулийн 6 дугаар зүйлд заасны дагуу төлөөлөх бөгөөд энэ хуулийн 27.7 дахь хэсэг хамаарахгүй.
28.1.Төлөөлөгч нь төлөөлүүлэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах үйл ажиллагааг хуулийн хүрээнд явуулна.
28.2.Төлөөлөгч нь төлөөлүүлэгчээс олгосон итгэмжлэлд тусгайлан заасан тохиолдолд дараахь эрх эдэлнэ:
28.2.1.нэхэмжлэлд гарын үсэг зурах, хариу тайлбар гаргах;
28.2.2.нэхэмжлэлийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөх;
28.2.3.нэхэмжлэлийн шаардлагаас бүрэн, эсхүл хэсэгчлэн татгалзах;
28.2.4.нэхэмжлэлийн шаардлагыг өөрчлөх, ихэсгэх, эсхүл багасгах;
28.2.5.эвлэрэх;
28.2.6.шүүхийн шийдвэрийг давж заалдах, хяналтын журмаар гомдол гаргах;
28.2.7.төлөөлүүлэгчээс олгосон итгэмжлэлийг бусдад шилжүүлэх;
28.2.8.захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрийг албадан биелүүлэхийг шаардах.
29.1.Дараахь этгээд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд төлөөлөгчөөр оролцохыг хориглоно:
29.1.1.насанд хүрээгүй, эрх зүйн зарим болон бүрэн бус чадамжтай, чадамжгүй хүн;
29.1.2.гуравдагч этгээд, гэрчээр оролцсон этгээд;
29.1.3.эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчийн хувиар, эсхүл ажиллаж байгаа байгууллагаа төлөөлөн тухайн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож байгаагаас бусад тохиолдолд шүүгч, прокурор, мөрдөгч.
/Энэ заалтад 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан/
29.2.Төлөөлөл дараахь үндэслэлээр дуусгавар болно:
29.2.1.төлөөлөгч бүрэн эрхээсээ татгалзсан;
29.2.2.төлөөлүүлэгч өөрийн олгосон итгэмжлэлийг хүчингүй болгосон;
29.2.3.хууль, эсхүл гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол төлөөлүүлэгч нас барсан, эсхүл эрх зүйн бүрэн чадамжгүй болсон;
29.2.4.хуулийн этгээд татан буугдсан;
29.2.5.итгэмжлэлийн хугацаа дууссан.
29.3.Төлөөлүүлэгч итгэмжлэлээ хүчингүй болгох, төлөөлөгч итгэмжлэлээс татгалзах эрхтэй. Энэ тохиолдолд шүүхэд даруй мэдэгдэх үүрэгтэй бөгөөд мэдэгдээгүйгээс гарах үр дагаврыг төлөөлүүлэгч хариуцна.
30.1.Хэргийн оролцогч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль ч үе шатанд өмгөөлөгчөөс хууль зүйн туслалцаа авч болно.
30.2.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох өмгөөлөгчийн эрх нь хууль зүйн туслалцаа авч байгаа талын бичгээр гаргасан хүсэлт, эсхүл тэдний хооронд байгуулсан гэрээгээр тодорхойлогдоно.
30.3.Өмгөөлөгч нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцохдоо дараахь эрх эдэлнэ:
30.3.1.захиргааны хэргийн нотлох баримт, хэргийн материалтай танилцах, танилцах боломжит хугацаагаар хангуулах, тэмдэглэл хийх, шаардлагатай материалыг өөрийн зардлаар хувилж, хуулбарлан авах;
30.3.2.хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад нотлох баримт гаргаж өгөх, хасуулах, шинэ нотлох баримт шаардах болон хэрэгт ач холбогдол бүхий бусад байдлыг шалгуулах, шинжээч томилуулах санал, хүсэлт гаргах;
30.3.3.шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга, орчуулагч, хэлмэрч, шинжээчийг хуульд заасан үндэслэл байвал татгалзан гаргах хүсэлт гаргах;
30.3.4.шүүхийн шийдвэрт давж заалдах, хяналтын журмаар гомдол гаргах;
30.3.5.хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож хэргийн оролцогч, бусад оролцогчид асуулт тавих, үйлчлүүлэгчийнхээ гаргаж байгаа мэдүүлэг, тодорхойлолтод тайлбар хийх;
30.3.6.шүүх хуралдааны тэмдэглэлтэй танилцаж, холбогдох санал, хүсэлтээ бичгээр гаргах;
30.3.7.хуульд заасан бусад эрх.
30.4.Өмгөөлөгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцохдоо дараахь үүрэг хүлээнэ:
30.4.1.хууль зүйн туслалцаа авагчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалан оролцох;
30.4.2.Монгол Улсын Үндсэн хууль, бусад хууль тогтоомж болон өмгөөлөгч, хуульчийн ёс зүйн хэм хэмжээг чанд сахих;
30.4.3.үйлчлүүлж байгаа этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хуульд үл харшлах бүх арга хэрэгслийг ашиглан бүрэн, тууштай хамгаалах;
30.4.4.өмгөөллийн үйл ажиллагааны явцад олж мэдсэн төр, байгууллага, хувь хүн болон үйлчлүүлэгчийн нууцыг задруулахгүй байх;
30.4.5.үйлчлүүлэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлын эсрэг аливаа үйлдэл хийхгүй байх;
30.4.6.үйлчлүүлэгчийн хууль бус шаардлагаас татгалзах;
30.4.7.хүндэтгэн үзэх шалтгаантайгаас бусад тохиолдолд шүүхээс товлосон хугацаанд шүүх хуралдаанд хүрэлцэн ирэх.
31.1.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч өөрийн шаардлага ба татгалзлаа үндэслэж байгаа, шүүх хэргийг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий, хуульд заасан арга хэрэгслээр олж авсан бодит нөхцөл байдлыг тогтооход шаардлагатай аливаа баримтат мэдээллийг нотлох баримт гэнэ.
31.2.Нотлох баримт нь хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн тайлбар, гэрчийн мэдүүлэг, бичмэл, цахим баримт, эд мөрийн баримт, эсхүл баримт бичиг, шинжээчийн дүгнэлт, кино ба гэрэл зураг, зураглал, дууны, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэг, ул мөрнөөс буулгаж авсан хэв, үзлэг, туршилт, таньж олуулах ажиллагааны болон шүүх хуралдааны тэмдэглэл зэрэг нотолгооны хэрэгслээр тогтоогдоно.
31.3.Хаалттай шүүх хуралдааны явцад илэрхий болсон, түүнчлэн албан үүрэгтэй нь холбогдуулж шүүгчид итгэмжлэн мэдэгдсэн төрийн болон албаны нууц, байгууллагын нууц, хүний эмзэг мэдээллийг шүүгч, шүүх хуралдаанд оролцогч задруулахыг хориглоно. /Энэ хэсэгт 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
32.1.Хэргийг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий нотлох баримтыг цуглуулах үүргийг захиргааны хэргийн шүүх гүйцэтгэнэ.
32.2.Захиргааны хэргийн шүүх хэрэг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий нотлох баримтыг байгууллага, албан тушаалтан, хүнээс гаргаж өгөхийг шаардах эрхтэй бөгөөд холбогдох этгээд шаардлагыг биелүүлэх үүрэгтэй.
32.3.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч шүүхэд гаргасан нэхэмжлэл, хариу тайлбарын үндэслэлийн талаар нотлох баримтаа шүүхэд гаргаж өгөх ба гаргаж өгөх боломжгүй, түүнчлэн шүүхэд мэдэгдээгүй нотлох баримтын эх сурвалжийг заах үүрэгтэй.
32.4.Шүүх хуралдаан товлохоос өмнө хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нотлох баримт гаргаж өгөх үүрэгтэй, түүнчлэн нотлох баримт цуглуулахыг захиргааны хэргийн шүүхээс шаардах эрхтэй.
32.5.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч шүүхэд хуурамч, хуульд заасан арга хэрэгслээр олж аваагүй нотлох баримт гаргахыг хориглоно.
32.6.Захиргааны хэргийн шүүх хэрэгт хамааралгүй, нотолгооны ач холбогдолгүй, хуулиар зөвшөөрөгдөөгүй баримтыг хэргийн нотлох баримтаас хасах бөгөөд уг баримтыг шаардан гаргуулж болохгүй.
32.7.Энэ хуулийн 32.5-д заасныг зөрчсөн гэм буруутай этгээдэд хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.
32.8.Хэргийн оролцогч өөрт байгаа нотлох баримтаа шүүхэд гаргаж өгөөгүй нь шүүхийг буруутгах үндэслэл болохгүй.
32.9.Шүүх цахим баримт бичгийг эргэлзээтэй гэж үзвэл энэ хуульд заасны дагуу шаардлагатай ажиллагаа хийнэ. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
33.1.Хилийн чанадад нотлох баримт бүрдүүлэх шаардлагатай бол хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн хүсэлтээр, шүүхийн санаачилгаар эрх бүхий байгууллагаар дамжуулан тухайн улсын зохих байгууллагад хандаж болно.
33.2.Шүүхийн хүсэлтийг биелүүлэх журмыг тухайн улстай байгуулсан эрх зүйн туслалцаа харилцан үзүүлэх гэрээгээр, гэрээ байхгүй тохиолдолд дипломат шугамаар тохиролцоно.
34.1.Шүүх хэрэгт авагдсан нотлох баримтыг тал бүрээс нь бодитойгоор харьцуулан үзсэний үндсэн дээр өөрийн дотоод итгэлээр үнэлнэ.
34.2.Нотлох баримтыг тухайн хэрэгт хамааралтай, ач холбогдолтой, үнэн зөв, эргэлзээгүй талаас нь үнэлнэ.
34.3.Шүүхэд урьдаас хөдөлбөргүй үнэн гэж тогтоогдсон ямар ч нотлох баримт байж болохгүй.
34.4.Хуулийн хүчин төгөлдөр шүүхийн шийдвэрээр нэгэнт тогтоогдсон болон нийтэд илэрхий үйл баримт хэрэг хянан шийдвэрлэхэд холбогдолтой байвал түүнийг дахин нотлохгүй.
34.5.Нотлох баримт гаргах, цуглуулах талаар хуульд заасан журмыг зөрчиж олж авсан нотлох баримт нотлох чадвараа алдах бөгөөд шүүхийн шийдвэрийн үндэслэл болохгүй.
34.6.Анхан шатны шүүхэд гаргаагүй нотлох баримтыг давж заалдах болон хяналтын шатны шүүхэд гаргахгүй.
35.1.Шийдвэрлэж байгаа хэргийн талаар өөр орон нутгаас нотлох баримт бүрдүүлэх зайлшгүй шаардлагатай байвал хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн хүсэлтээр, эсхүл шүүхийн санаачилгаар тодорхой ажиллагаа гүйцэтгэхийг зохих шүүхэд даалгана.
35.2.Энэ хуулийн 35.1-д заасан шүүхийн даалгаварт хэргийн товч агуулга, бүрдүүлбэл зохих нотлох баримтыг зааж, даалгавар биелүүлэх хугацааг тогтоож, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг түдгэлзүүлнэ.
35.3.Шүүхийн даалгавар хүлээн авсан шүүх түүнийг тогтоосон хугацаанд биелүүлнэ.
35.4.Шүүхийн даалгавар биелүүлэхэд хөтөлсөн тэмдэглэл, бүрдүүлсэн бүх материалыг хэрэг хянан шийдвэрлэж байгаа шүүхэд тогтоосон хугацаанд хүргүүлнэ.
36.1.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн шүүхэд гаргасан тайлбар бодит үнэнд нийцсэн, хэрэгт авагдсан нотлох баримтад үндэслэгдсэн байна.
36.2.Энэ хуулийн 36.1-д заасан этгээд өөрийн, эсрэг талын гаргасан тайлбарт холбогдох өөрт байгаа болон гаргах боломжтой нотлох баримтыг шүүхэд өгнө.
37.1.Хэргийн талаар ач холбогдол бүхий нөхцөл байдлыг мэдэж байгаа хүнийг гэрч гэнэ.
37.2.Гэрчээр дуудагдсан этгээд шүүхэд заавал хүрэлцэн ирэх ба үнэн зөв мэдүүлэг өгөх үүрэгтэй.
37.3.Мэдүүлэг өгөхөөс татгалзах, зайлсхийх, эсхүл зориуд худал мэдүүлэг өгсөн бол хуульд заасан хариуцлага оногдуулна.
37.4.Хүндэтгэн үзэх шалтгааны улмаас шүүхийн дуудсанаар ирж чадахгүй гэрчээс байгаа газарт нь очиж мэдүүлэг авч болно.
37.5.Гэрч шүүхийн дуудсанаар хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр ирээгүй бол түүнийг албадан ирүүлэхийг шүүхээс эрх бүхий байгууллагад даалгаж, холбогдох зардлыг гэрчээр гаргуулахаар тогтоож болно.
37.6.Гэрчүүдийн мэдүүлэгт ноцтой зөрүү байвал тэдгээрийг нүүрэлдүүлэн мэдүүлэг авч болно.
37.7.Шүүгч нүүрэлдүүлэн мэдүүлэг авахдаа гэрчүүдээс бие биеэ таних эсэх, хоорондоо ямар харилцаатай болохыг асуух бөгөөд тодруулах гэж байгаа зүйлийн талаар гэрчүүдээс ээлжлэн мэдүүлэг авна.
37.8.Мэдүүлэг өгсний дараа шүүгч гэрчүүдээс асуулт асууж болох бөгөөд харилцан нүүрэлдэж байгаа гэрчүүд бие биенээсээ асуулт асууж болохгүй.
37.9.Гэрч өөрийн болон гэр бүлийн гишүүн, эцэг, эх, үр хүүхдийнхээ эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэй.
37.10.Дараахь хүнийг гэрчээр дуудах болон мэдүүлэг авч болохгүй:
37.10.1.үүргээ гүйцэтгэх замаар хэргийн нөхцөл байдлыг мэдэх болсон хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч;
37.10.2.иргэний эрх зүйн чадамжгүй этгээд.
38.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий бичгийн хэлбэртэй баримтыг бичмэл нотлох баримт гэнэ.
38.2.Бичмэл нотлох баримтыг шүүхэд эх хувиар нь, хэрэв тухайн баримтын эх хувийг өгөх боломжгүй бол нотариатаар гэрчлүүлсэн хуулбарыг өгнө. Шүүх шаардлагатай гэж үзвэл тухайн баримтын эх хувийг шаардан авах эрхтэй.
38.3.Бичмэл нотлох баримтыг шаардан авахад бэрхшээлтэй байвал хэргийн оролцогчийн хүсэлтээр, эсхүл шүүхийн санаачилгаар түүний хадгалагдаж байгаа газарт нь шүүх үзлэг явуулна.
38.4.Төрийн байгууллага, хуулийн этгээд нь бичмэл нотлох баримтыг өөрийн байгууллагын архивын "хуулбар үнэн" гэсэн тэмдэг дарж баталгаажуулна.
38.5.Шүүхээс өмнө нь шийдвэрлэсэн, эсхүл шийдвэрлэж байгаа хэрэг хянан шийдвэрлэх үйл ажиллагааны явцад цугларсан нотлох баримтын шаардлага хангасан материалыг хэргээс хуулбарласан тохиолдолд бичмэл нотлох баримтыг нотлох баримтын шаардлага хангасан гэж үзнэ.
38.6.Шүүхийн шийдвэр хуулийн хүчин төгөлдөр болсны дараа бичмэл баримтын эх хувийг түүнийг гаргаж өгсөн этгээд хүсвэл буцаан өгч болно. Харин уг баримтын нотариатаар гэрчлүүлсэн хуулбарыг хэргийн материалд үлдээнэ.
text-align:justify">38.7.Шүүх цахим баримт бичгийг үнэлэхдээ Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай хуулийн 38 дугаар зүйлд заасныг баримтална. /Энэ хэсгийг 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
39.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий нөхцөл байдлыг тогтоож чадах биет зүйлийг эд мөрийн баримт гэнэ.
39.2.Эд мөрийн баримтыг хэрэгт, эсхүл тусгай байр, саванд тодорхой бүртгэлтэйгээр хадгална.
39.3.Шүүхэд авчирч хадгалах боломжгүй эд мөрийн баримтыг түүний байгаа газарт нь үзлэг хийж, энэ тухай тэмдэглэл хөтөлнө.
39.4.Шаардлагатай бол уг эд мөрийн баримтын талаар гэрэл зураг, зураглал, дууны, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэг хийж бэхжүүлэн хэрэгт хавсаргах, эсхүл түүнийг битүүмжилж болно.
39.5.Хүнсний болон түргэн муудаж, гэмтэх бусад эд зүйлд үзлэгийг шүүхээс хэргийн оролцогчдод мэдэгдэж даруй хийнэ. Хуульд өөрөөр заагаагүй бол үзлэг хийж дууссаны дараа эд зүйлийг эзэмшигчид буцаан олгоно.
39.6.Шаардлагатай бол эд мөрийн баримтыг эзэмшигч, эсхүл эд мөрийн баримт байгаа газрын баг, хорооны Засаг дарга, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллага, цагдаагийн байгууллага, тэдгээрийн албан тушаалтанд хадгалуулж болно. Хадгалахаар авсан этгээд эд мөрийн баримтыг хэвийн байдлаар хадгалах үүрэгтэй.
39.7.Хуульд өөрөөр заагаагүй бол шүүхийн шийдвэр хуулийн хүчин төгөлдөр болсон бол эд мөрийн баримтыг эзэмшигчид буцаан олгох бөгөөд гэрэл зураг, зураглал, дууны, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэгийг хэрэгт үлдээнэ.
40.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэхэд шинжлэх ухаан, тооцоо, тоо бүртгэл, урлаг, утга зохиол, техникийн зэрэг тусгай мэдлэг шаардагдах асуудлыг тодруулахын тулд хэргийн оролцогчийн хүсэлтээр, эсхүл шүүхийн санаачилгаар шинжээчийг томилж болно.
40.2.Шинжээч шинжилгээ хийж дүгнэлт гаргахдаа Шүүх шинжилгээний тухай хуульд заасан журмыг баримтална. /Энэ хэсэгт 2022 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
41.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий нөхцөл байдлыг тодруулахын тулд шүүх үзлэг, туршилт, таньж олуулах ажиллагааг хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийг оролцуулан хийх бөгөөд энэ тухай тэмдэглэл үйлдэж, уг ажиллагаанд оролцогчдоор гарын үсэг зуруулна.
41.2.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч ирээгүй нь энэ хуулийн 41.1-д заасан ажиллагааг явуулахад саад болохгүй.
41.3.Хөндлөнгийн гэрчээр хэрэгт хувийн болон албаны сонирхолгүй, эрх зүйн бүрэн чадамжтай хүнийг оролцуулна.
41.4.Хөндлөнгийн гэрч түүнийг байлцуулан хийсэн ажиллагааны явц, агуулга, дүнг баталж өгөх үүрэгтэй.
41.5.Хөндлөнгийн гэрч тэмдэглэлд засвар оруулахаар санал гаргах эрхтэй.
41.6.Энэ хуулийн 41.4-т заасан үүргээ биелүүлээгүй бол хөндлөнгийн гэрчид хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.
42.1.Дараахь тохиолдолд шүүх хуралдааны тэмдэглэл үйлдэнэ:
42.1.1.анхан шатны журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх шүүх хуралдаанд;
42.1.2.давж заалдах, хяналтын журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх шүүх хуралдаанд хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч оролцож байгаа бол.
42.2.Үзлэг, туршилт хийх, таньж олуулах, нүүрэлдүүлэн мэдүүлэг авах зэрэг хэрэг хянан шийдвэрлэх бусад ажиллагааны үед тэмдэглэл үйлдэнэ.
42.3.Тэмдэглэлийг энэ хуулийн 8.1-д заасан шаардлагад нийцүүлэн үйлдэнэ.
42.4.Тэмдэглэлийг шүүх хуралдааны үед шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга, хэрэг хянан шийдвэрлэх бусад ажиллагааны үед шүүгчийн даалгаснаар шүүгчийн туслах үйлдэнэ.
42.5.Тэмдэглэлд ямар ажиллагааг хэн, хэзээ, хаана явуулсан, түүний эхэлсэн ба дууссан цаг, ажиллагаанд оролцсон болон байлцсан хүн нэг бүрийн ургийн овог, эцэг /эх/-ийн нэр, өөрийн нэр, хаяг, түүнчлэн ажиллагааны дараалал, явц, илэрсэн нөхцөл байдлыг бичнэ.
42.6.Тэмдэглэлийг уг ажиллагаа явуулахад оролцсон болон байлцсан бүх хүн уншиж танилцах бөгөөд тэмдэглэлд засвар оруулахаар санал гаргах эрхтэйг тэдэнд тайлбарлаж өгнө.
42.7.Энэ хуулийн 42.2-т заасан тэмдэглэлд уг ажиллагааг явуулсан этгээд, оролцсон болон байлцсан бүх хүн гарын үсэг зурна. Тэдгээр нь гарын үсэг зурахаас татгалзах эрхгүй.
42.8.Тэмдэглэлд гэрэл зураг, зураглал, ул мөрнөөс буулгаж авсан хэв болон хэрэг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдолтой бусад зүйлийг хавсаргаж болох бөгөөд тэмдэглэлд энэ тухай заана.
43.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэхэд зайлшгүй шаардлагатай нотлох баримтыг өөрчлөх, устгах, бусдад шилжүүлэх, нуун дарагдуулах зэргээр хэргийг хянан шийдвэрлэхэд саад учруулж болох үндэслэлтэй гэж үзвэл хэргийн оролцогч нотлох баримтыг хамгаалуулахаар хэрэг хянан шийдвэрлэж байгаа шүүхэд хүсэлт гаргаж болно.
43.2.Хүсэлтэд ямар нотлох баримтыг хамгаалах, хэргийн ямар нөхцөл байдлыг нотлоход ач холбогдолтой болон хамгаалах болсон шалтгааныг заана.
43.3.Шүүгч хүсэлтийг үндэслэлтэй гэж үзвэл нотлох баримтыг хамгаалах тухай, хэрэв үндэслэлгүй гэж үзвэл татгалзах тухай захирамж гаргана.
43.4.Шүүгчийн захирамжид хаана, хэнд байгаа, ямар нотлох баримтыг хэрхэн хамгаалах талаар заана.
43.5.Энэ хуулийн 43.3-т заасан шүүгчийн захирамжийг шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллага даруй биелүүлнэ.
44.1.Шүүхээс хэрэг хянан шийдвэрлэхтэй холбогдон зайлшгүй гарах зардлыг шүүхийн зардал гэнэ.
44.2.Шүүхийн зардлыг улсын төсвөөс санхүүжүүлнэ.
44.3.Дараахь зардлыг хэргийн оролцогчоор нөхөн төлүүлнэ:
44.3.1.шинжээч, орчуулагч, хэлмэрчийн тээвэр, байр, хоолны зардал, шүүхийн тогтоол, шүүгчийн захирамжаар гүйцэтгэсэн ажил үндсэн ажлын чиг үүрэгт хамаарахгүй бол ажлын хөлс;
44.3.2.гэрчийн тээвэр, байр, хоолны зардал, цалин, хөдөлмөрийн хөлс;
44.3.3.үзлэг хийх, туршилт явуулах, таньж олуулах ажиллагаа явуулахад гарсан зардал;
44.3.4.эд мөрийн баримт хадгалах зардал;
44.3.5.гэрчийн мэдүүлгийг очиж авсан зардал.
45.1.Нөхөн төлүүлэх шүүхийн зардлыг дараахь журмаар тодорхойлно:
45.1.1.шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, гэрчид олгох тээвэр, байр, хоолны зардлыг улсын төсвөөс санхүүждэг байгууллагад мөрдөгдөж байгаа албан томилолтын зардлын хэмжээгээр;
45.1.2.шинжээч, орчуулагч, хэлмэрчийн ажлын хөлсийг шүүхээс төлсөн хэмжээгээр;
45.1.3.мэдүүлэг өгөхөөр шүүхэд дуудагдсан хугацаанд гэрч цалин, хөдөлмөрийн хөлсөөр хохирсон бол энэ хугацааны цалин, хөдөлмөрийн хөлсний дунджаар;
45.1.4.бусад зардлыг гүйцэтгэлийн баримтад заасан хэмжээгээр.
45.2.Шүүхийн зардлыг улсын төсөвт тушаана.
46.1.Хэргийн оролцогч төлбөрийн чадваргүй болох нь түүний тайлбар болон бусад нотлох баримтаар тогтоогдсон, эсхүл хуульд заасан бусад үндэслэл байвал тэдгээрийг нөхөн төлүүлэх шүүхийн зардлаас чөлөөлж болно.
46.2.Шүүх тухайн этгээдийн эд хөрөнгийн болон бусад байдлыг харгалзан шүүхийн зардлыг нөхөн төлөх хэмжээг багасгах, хугацааг хойшлуулах, эсхүл хэсэгчлэн төлүүлж болно.
46.3.Нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн нэхэмжилж байгаа этгээдийг шүүхийн зардлаас чөлөөлнө.
47.1.Нөхөн төлүүлэх шүүхийн зардлыг нэхэмжлэл бүрэн хангагдсан тохиолдолд хариуцагчаар, нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосон тохиолдолд нэхэмжлэгчээр нөхөн төлүүлнэ.
47.2.Нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийг хангасан бол шүүхийн зардлыг тэр хэмжээгээр хариуцагч болон нэхэмжлэгчид хуваарилан нөхөн төлүүлнэ.
47.3.Хяналтын шатны болон давж заалдах шатны шүүх анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг өөрчилсөн бол шүүхийн зардлын хуваарилалтыг нэгэн адил өөрчлөн шийдвэрлэнэ.
47.4.Нэхэмжлэгч, хариуцагч эвлэрэхдээ шүүхийн зардлыг өөрөөр хуваарилахаар тохиролцоогүй бол шүүх энэ зүйлд заасан журмаар шийдвэрлэнэ.
47.5.Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзвал шүүхийн зардлыг нөхөн төлнө.
47.6.Хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг сайн дураар хүлээн зөвшөөрч биелүүлсэн шалтгаанаар нэхэмжлэгч гаргасан нэхэмжлэлээсээ татгалзсан бол хариуцагчийн төлөх шүүхийн зардлыг тавин хувиар хөнгөлнө.
48.1.Улсын тэмдэгтийн хураамжийг нэхэмжлэгч урьдчилан төлөх бөгөөд нэхэмжлэл бүрэн, эсхүл хэсэгчлэн хангагдсан тохиолдолд хариуцагчаар нөхөн төлүүлж нэхэмжлэгчид буцаан олгоно.
48.2.Хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэхтэй холбогдуулж төлөх улсын тэмдэгтийн хураамжийн хувь хэмжээг Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулиар зохицуулна.
48.3.Эрх бүхий этгээдийн шийдвэрийг хянуулахаар гаргасан гомдол болон анхан, давж заалдах шатны шүүхийн шийдвэр, магадлалд давж заалдах болон хяналтын журмаар гомдол гаргахад улсын тэмдэгтийн хураамж төлнө.
/Энэ хэсгийг 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан/
49.1.Нэхэмжлэгч төлбөрийн чадваргүй болох нь түүний тайлбар, бусад нотлох баримтаар тогтоогдсон болон хуульд заасан бусад үндэслэл байвал Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуульд заасны дагуу шүүгч улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлж, захирамж гаргана.
50.1.Шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан бол улсын тэмдэгтийн хураамжийг шүүгчийн захирамжаар нэхэмжлэгчид буцаан олгоно.
50.2.Шүүх хуралдаанаас өмнө давж заалдах болон хяналтын журмаар гомдол гаргасан этгээд уг гомдлоосоо татгалзвал тухайн шатны шүүгч гомдлыг гаргаагүйд тооцож, гомдол гаргахдаа төлсөн улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаан олгоно.
50.3.Давж заалдах болон хяналтын шатны шүүх хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн гаргасан гомдлыг үндэслэлтэй гэж үзэж шүүхийн шийдвэр, магадлалыг хүчингүй болгосон, эсхүл өөрчилсөн тохиолдолд гомдол гаргахдаа төлсөн улсын тэмдэгтийн хураамжийг тухайн шатны шүүгчийн захирамжаар буцаан олгоно. /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар хүчингүй болсонд тооцсон./
50.4.Энэ хуулийн 47.6-д заасан шалтгаанаар нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсан бол нэхэмжлэгчийн урьдчилан төлсөн улсын тэмдэгтийн хураамжийн тавин хувийг буцаан олгоно. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар хүчингүй болсонд тооцсон./
50.5.Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлийн шаардлагаа багасгах, нэхэмжлэлээсээ татгалзах, нэхэмжлэгч, хариуцагч эвлэрэх замаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа дуусгавар болсон бол улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаан олгохгүй. /Энэ хэсэгт 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
50.6.Энэ хуулийн 91.3-д заасны дагуу шүүх нэхэмжлэлийг буцаах тохиолдолд улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаан олгохгүй.
51.1.Улсын тэмдэгтийн хураамжийг хэргийн оролцогчид хуваарилах асуудлыг энэ хуулийн 47 дугаар зүйлд заасны дагуу зохицуулна. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар хүчингүй болсонд тооцсон./
52.1.Нэхэмжлэлийг шүүхэд бичгээр эсхүл цахим хэлбэрээр гаргах бөгөөд түүнд нэхэмжлэгч, эсхүл түүний төлөөлөгч гарын үсэг зурсан байна. /Энэ хэсэгт 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмэлт оруулсан./
52.2.Нэхэмжлэлд дараахь зүйлийг тусгана:
52.2.1.нэхэмжлэлийг захиргааны хэргийн аль шүүхэд гаргаж байгаа;
52.2.2.нэхэмжлэгчийн ургийн овог, эцэг /эх/-ийн нэр, өөрийн нэр, оршин суугаа газрын хаяг, хуулийн этгээд бол нэр, оршин байгаа газрын хаяг;
52.2.3.хариуцагчийн нэр, оршин байгаа газрын хаяг;
52.2.4.нэхэмжлэлийн шаардлага, түүний үндэслэл;
52.2.5.улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, эсхүл чөлөөлөгдөх хүсэлт, түүнийг нотлох баримт;
52.2.6.хавсаргасан баримт бичгийн жагсаалт;
52.2.7.холбоо барих утас, факс, цахим хаяг.
52.3.Нэхэмжлэлийг итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч гаргасан бол төлөөлөх эрх олгосон баримт бичиг болон итгэмжлэлийг хавсаргана.
52.4.Цаасан хэлбэрээр гаргасан Нэхэмжлэлийг хариуцагчийн тоогоор хувилж өгнө. /Энэ хэсэгт 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмэлт оруулсан./
52.5.Энэ хуулийн 52.2.4-т заасан нэхэмжлэлийн шаардлага, түүний үндэслэлд дараахь зүйл хамаарна:
52.5.1.захиргааны акт, захиргааны гэрээг хүчингүй болгуулах, илт хууль бус болохыг тогтоолгох, эсхүл эс үйлдэхүй хууль бус болохыг тогтоолгох, захиргааны акт гаргуулахыг даалгах нэхэмжлэлийн хувьд нэхэмжлэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хэрхэн зөрчигдсөн;
52.5.2.хохирол гаргуулах нэхэмжлэлийн хувьд захиргааны байгууллага ямар үүргээ биелүүлээгүйгээс, эсхүл захиргааны хууль бус үйл ажиллагааны улмаас нэхэмжлэгчид ямар хохирол учирсан, түүнийг хэрхэн шийдвэрлүүлэх;
52.5.3.нийтийн эрх зүйн харилцаа байгаа эсэхийг тогтоолгох нэхэмжлэлийн хувьд эрх зүйн харилцаа байгаа эсэхийг тогтоолгосноор нэхэмжлэгчид ямар эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол үүсэхийг;
52.5.4.захиргааны байгууллагаас гаргах нэхэмжлэлийн хувьд ямар хууль зөрчигдсөн, эсхүл нийтийн эрх зүйн ямар чиг үүргээ хэрэгжүүлэх боломжгүйд хүрсэн;
52.5.5.нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн нэхэмжлэл гаргаж байгаа этгээдийн хувьд маргаж байгаа асуудлын талаар хангалттай сонирхол илэрхийлсэн байх бөгөөд нийтийн ямар ашиг сонирхол хэрхэн зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй;
52.5.6.захиргааны хэм хэмжээний актыг хүчингүй болгох, хүчин төгөлдөр бус болохыг тогтоолгох нэхэмжлэлийн хувьд хүн, хуулийн этгээдийн ямар эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол хэрхэн зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй болон ямар хуультай зөрчилдсөн.
52.6.Захиргааны байгууллагаас гаргах захиргааны хэм хэмжээний акттай холбогдох нэхэмжлэлийн хувьд энэ хуулийн 3.1.3-т заасан хуульд тусгайлан заасан байх нөхцөл хамаарахгүй.
53.1.Нэхэмжлэлийг тухайн захиргааны хэргийн шүүх хүлээн авч, хүлээн авсан он, сар, өдөр, цаг, минут, нэхэмжлэл, түүнд хавсаргасан баримт бичгийн хуудасны тоог тэмдэглэн бүртгэж баримтжуулна. /Энэ хэсэгт 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
53.2.Хэрэг, нэхэмжлэлийг шүүгчид хуваарилах журам нь урьдчилан мэдэх боломжгүй, тохиолдлоор хуваарилах нөхцөлийг хангасан байх бөгөөд тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөнөөс батална.
53.3.Нэхэмжлэл нь энэ хуулийн 52.2, 52.3, 52.5-д заасан бүрдүүлбэр хангаагүй бол хүлээн авсан шүүгч 7-14 хоногийн хугацаа тогтоон нэхэмжлэгчид уг шаардлагыг хангах боломж олгоно.
53.4.Нэхэмжлэгч тогтоосон хугацаанд хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр нэхэмжлэлийн бүрдүүлбэр хангаагүй бол уг нэхэмжлэлийг шүүгч буцаана.
54.1.Шүүгч дараахь тохиолдолд нэхэмжлэл хүлээн авахаас татгалзана:
54.1.1.захиргааны хэргийн шүүхийн харьяаллын бус;
54.1.2.тухайн захиргааны хэргийн шүүхийн харьяаллын бус;
54.1.3.Захиргааны ерөнхий хуулийн 92-94 дүгээр зүйлд заасан гомдол гаргах журмаар урьдчилан шийдвэрлүүлэх шаардлагыг биелүүлээгүй ба энэ журмыг хэрэглэх боломжтой;
54.1.4.нэхэмжлэгч нь эрх зүйн бүрэн чадамжгүй бөгөөд түүнийг төлөөлсөн этгээд байхгүй;
54.1.5.нэхэмжлэгчийг төлөөлөх бүрэн эрхгүй болон нэхэмжлэл гаргах эрхгүй этгээд нэхэмжлэл гаргасан;
54.1.6.нэхэмжлэлд заасан үйл баримт, захиргааны үйл ажиллагааны талаар, эсхүл уг нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан, түүнчлэн хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон хуулийн хүчин төгөлдөр шүүхийн шийдвэр болон шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоол байгаа;
54.1.7.нэхэмжлэгч болох хүн нас барсан, хуулийн этгээд татан буугдсан боловч эрх, үүрэг нь эрх залгамжлагчид шилжээгүй;
54.1.8.энэ хуулийн 14.1-14.4-т заасан хугацааг хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр хэтрүүлсэн.
54.2.Нэхэмжлэлийг энэ хуулийн 54.1-д заасан үндэслэлээр хүлээн авахаас татгалзахдаа шүүгч захирамж гарган татгалзсан шалтгааныг зааж, уг нэхэмжлэлийг дахин гаргах, эсхүл хүлээн авахад саад болж байгаа зөрчлийг хэрхэн засахыг зааж, нэхэмжлэлийг буцаана.
54.3.Шүүгч дараахь үндэслэлээр гомдол хүлээн авахаас татгалзана:
54.3.1.энэ хуулийн 54.1.1, 54.1.2, 54.1.4-54.1.7-д заасан шаардлагыг хангаагүй;
54.3.2.хуульд тусгайлан заасан тохиолдолд урьдчилан шийдвэрлэх ажиллагааг биелүүлээгүй;
54.3.3.гомдол гаргах хугацааг хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр хэтрүүлсэн.
/Энэ хэсгийг 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар нэмсэн/
55.1.Шүүгч энэ хуулийн 54.1-д заасан үндэслэл байхгүй гэж үзвэл нэхэмжлэлийг хүлээн авсан, эсхүл нэхэмжлэлийн бүрдүүлбэрийг хангаж ирүүлсэн өдрөөс хойш долоо хоногийн дотор хэрэг үүсгэх тухай захирамж гаргана.
56.1.Хэрэг үүсгэсэн шүүгч дараахь ажиллагаа явуулна:
56.1.1.хариуцагчийг дуудан ирүүлж, нэхэмжлэлийн хувийг гардуулж, энэ тухай баримтжуулах;
56.1.2.хэргийн оролцогчид эрх, үүргийг нь тайлбарлан өгч, энэ тухайгаа баримтжуулах;
56.1.3.хэрэгт ач холбогдол бүхий нотлох баримтыг цуглуулах, гэрчийг дуудаж мэдүүлэг авах, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч томилох болон шаардлагатай бусад ажиллагаа явуулах;
56.1.4.шаардлагатай бол холбогдох шүүхэд шүүхийн даалгавар явуулах;
56.1.5.эвлэрүүлэх арга хэмжээ авах;
56.1.6.шаардлагатай бол гуравдагч этгээдийг оролцуулах захирамж гаргах;
56.1.7.хуульд заасан бусад ажиллагаа.
57.1.Хэрэг үүсгэсэн өдрөөс хойш нийслэлд долоо, орон нутагт 14 хоногийн дотор шүүх нэхэмжлэлийг хариуцагчид гардуулна.
57.2.Хариуцагч нэхэмжлэлийг хүлээн авснаас хойш 14 хоногийн дотор, эсхүл шүүгчээс тогтоосон хугацаанд нэхэмжлэлийн шаардлагыг зөвшөөрөх эсэх талаар бичгээр хариу тайлбар гаргах бөгөөд тайлбартаа үндэслэлийг зааж, нотлох баримтаа хамтад нь гаргаж ирүүлнэ.
58.1.Хариуцагч нь хэрэг хянан шийдвэрлэх явцад захиргааны гэрээтэй холбоотой үндсэн нэхэмжлэлтэй хамтатган хянан шийдвэрлүүлэхийн тулд шүүх хуралдаанаар хэлэлцэхийн өмнө сөрөг нэхэмжлэл гаргах эрхтэй.
58.2.Сөрөг нэхэмжлэлд нэхэмжлэл гаргах нийтлэг журмыг баримтална.
58.3.Сөрөг нэхэмжлэл нь үндсэн нэхэмжлэлийн шаардлагад тооцогдох, хэргийн оролцогчдын хүрээнд шийдвэрлэгдэхээр байна.
59.1.Шүүгч хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч, гэрч, орчуулагч, хэлмэрч, шинжээчийг шүүхийн мэдэгдэх хуудсаар шүүх болон шүүх хуралдаанд дуудан ирүүлнэ.
59.2.Шүүх хуралдаанд ирвэл зохих оролцогчдод шүүх хуралдаан хэзээ, хаана болохыг шүүхийн мэдэгдэх хуудсаар тэдгээрийн оршин суугаа газрын, эсхүл ажлын газрын хаягаар мэдэгдэнэ.
59.3.Шүүхийн мэдэгдэх хуудсыг ирвэл зохих оролцогчийн оршин суугаа болон ажлын газрын хаягийн дагуу шуудангаар, эсхүл шүүхийн ажилтнаар биечлэн хүргүүлэх, эсхүл утас, факс, цахим шуудан, цахилгаан болон хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулан мэдэгдэж болох бөгөөд мэдэгдсэнээ баримтжуулна. /Энэ хэсэгт 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
59.4.Мэдэгдэх хуудсыг шуудангаар хүргэсэн бол шүүх хүлээн авагчийн нэр, хаяг, явуулж байгаа он, сар, өдрийг тэмдэглэж, шүүхийн болон шуудангийн ажилтны гарын үсгийг зуруулна.
59.5.Газар нутгийн онцлогоос шалтгаалан шүүх мэдэгдэх хуудсыг биечлэн хүргэхийг өөр этгээдэд даалгаж болно.
59.6.Мэдэгдэх хуудсыг түүнд заасан этгээдэд гардуулан өгч, гарын үсэг зуруулж, гардуулсан он, сар, өдөр, цагийг тэмдэглэнэ. Хуулийн этгээдэд өгөх мэдэгдэх хуудсыг удирдах албан тушаалтан, холбогдох ажилтанд гардуулан өгч, гарын үсэг зуруулж, гардуулсан он, сар, өдөр, цагийг тэмдэглэнэ.
59.7.Мэдэгдэх хуудсыг гардуулан өгвөл зохих хүн оршин суугаа газартаа болон ажлынхаа газарт байхгүй бол уг хуудсыг түүний хамт амьдардаг насанд хүрсэн хүн, эсхүл сум, баг, хорооны Засаг дарга, түүний ажлын албанд, эсхүл ажлын газрынх нь захиргаанд хүлээлгэн өгч, гарын үсэг зуруулна.
59.8.Тухайн этгээд мэдэгдэх хуудсыг хүлээн авахаас татгалзвал энэ талаар мэдэгдэх хуудсанд тэмдэглэж шүүхэд буцаана. Энэ нь хэрэг хянан шийдвэрлэхэд саад болохгүй.
59.9.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдаж байгаа үед хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч оршин суугаа газрын хаягаа өөрчилсөн бол энэ тухай шүүхэд мэдэгдэх үүрэгтэй. Хаягаа өөрчилснөө мэдэгдээгүй тохиолдолд мэдэгдэх хуудсыг түүний шүүхэд бүртгүүлсэн хаягаар хүргүүлж, энэ хуулийн 59.6, 59.7-д заасан хүн, албан тушаалтанд хүлээлгэн өгөх бөгөөд түүнийг хүргэсэнд тооцно.
59.10.Мэдэгдэх хуудсыг хүлээн авсан хэргийн оролцогч, бусад оролцогч хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр шүүхэд ирээгүй бөгөөд түүнийг зайлшгүй ирүүлэх шаардлагатай гэж үзвэл шүүгч албадан ирүүлж, хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.
59.11.Энэ хуулийн 59.10-т заасан ажиллагааг эрх бүхий байгууллага гүйцэтгэнэ.
60.1.Аль нэг захиргааны хэргийн шүүхийн хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд тухайн маргаантай хэрэг байгаа, эсхүл нэг нэхэмжлэгчээс өөр өөр хариуцагчид гаргасан нэхэмжлэлтэй хэд хэдэн хэргийг шүүх нэг ажиллагаагаар нэгтгэн хэлэлцэж болно.
60.2.Нэгтгэн гаргасан, эсхүл хэд хэдэн нэхэмжлэгч гаргасан болон хэд хэдэн хариуцагчид холбогдуулан гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлагатай нэг болон хэд хэдэн хэргийг тусгаарлаж болно.
61.1.Энэ хуулийн 62 дугаар зүйл, эсхүл хуульд тусгайлан зааснаас бусад тохиолдолд шүүгч хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн хүсэлтээр захиргааны актын биелэлтийг түдгэлзүүлнэ.
61.2.Захиргааны хэм хэмжээний актын биелэлтийг зөвхөн хуульд заасан үндэслэлээр түдгэлзүүлж болно.
61.3.Захиргааны актын биелэлтийг түдгэлзүүлсэн шүүгчийн захирамж нь тухайн хэргийг эцэслэн шийдвэрлэх хүртэл хүчин төгөлдөр байна.
62.1.Захиргааны актын биелэлтийг дараахь тохиолдолд түдгэлзүүлж болохгүй:
62.1.1.захиргааны актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх нь бусдын амь нас, эрүүл мэнд, эд хөрөнгөд ноцтой, хуулийн этгээд, эсхүл нийтийн ашиг сонирхолд илт хохирол учруулахаар бол;
62.1.2.хүн, хуулийн этгээдээс албан татвар, төлбөр, хураамж гаргуулах тухай шийдвэр бол;
62.1.3.захиргааны журам зөрчсөн этгээдэд хариуцлага хүлээлгэсэн бол уг зөрчлийг таслан зогсоох тухай захиргааны хяналтын байгууллага, албан тушаалтны шийдвэр бол;
62.1.4.тендер шалгаруулалтад оролцох эрхээ хязгаарлуулсан этгээдийн жагсаалтад бүртгэх шийдвэр бол. /Энэ заалтыг 2023 оны 06 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
62.1.5.хуульд заасан тохиолдолд үл маргалдах журмаар биелүүлэх бол. /Энэ заалтын дугаарт 2023 оны 06 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
62.1.6.энэ хуулийн 112 дугаар зүйлийн 112.1.3, 112.4.1-д заасан маргааныг шийдвэрлэсэн холбогдох сонгуулийн хорооны шийдвэр бол. /Энэ заалтыг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
63.1.Хуульд өөрөөр заагаагүй бол хэрэг үүсгэснээс хойш 60 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэнэ.
63.2.Хэргийг давж заалдах болон хяналтын шатны шүүхээс дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан бол хэргийг тухайн шүүх хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэнэ.
63.3.Энэ хуулийн 63.1, 63.2-т заасан хугацааг шаардлагатай тохиолдолд тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөнөөс эхний удаа 30 хүртэл хоногоор, хоёр дахь удаагаа 15 хүртэл хоногоор сунгаж болно.
63.4.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад бусад хугацааг энэ хуулийн 63.1-63.3-т заасан хугацааны дотор шүүгч тогтоож болно.
63.5.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад гарсан шүүхийн тогтоол, шүүгчийн захирамжид гаргасан гомдлыг давж заалдах шатны шүүхээс хянан шийдвэрлэсэн хугацаа энэ хуулийн 63.1-63.3-т заасан хугацаанд хамаарахгүй.
64.1.Хугацааг тодорхойлох, тоолохдоо Захиргааны ерөнхий хуулийн 33 дугаар зүйлд заасан хугацааг тодорхойлох, тоолох журмыг баримтална.
65.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг дараахь тохиолдолд шүүгч захирамж, шүүх тогтоол гарган түдгэлзүүлнэ:
65.1.1.хэргийн оролцогч нас барсан, хуулийн этгээд татан буугдсан үед маргаантай байгаа шаардлага болон үүрэг эрх залгамжлагчид шилжих ёстой байвал;
65.1.2.хэргийн оролцогч онц ба дайны байдал зарласан нөхцөлд цэргийн алба хааж байгаа;
65.1.3.эрүү, иргэн, захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх журмаар шийдвэрлэгдвэл зохих өөр хэрэг, маргааныг хянан шийдвэрлэхээс өмнө уг хэргийг хянан шийдвэрлэх боломжгүй; /Энэ заалтад 2022 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
65.1.4.хэргийн оролцогч хүнд өвчний учир эмчлүүлж байгаа бөгөөд төлөөлөгч томилох боломжгүй;
65.1.5.хэрэг хянан шийдвэрлэхэд хэрэглэх хууль Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцээгүй тухай асуудлаар Улсын дээд шүүхэд санал оруулсан;
65.1.6.хэрэг хянан шийдвэрлэхэд хэрэглэх хууль нь Монгол Улсын Үндсэн хууль зөрчсөн эсэх талаар Үндсэн хуулийн цэц маргаан үүсгэсэн;
65.1.7.энэ хуулийн 33, 35, 40 дүгээр зүйлд заасан ажиллагаа явуулж байгаа.
65.2.Энэ хуулийн 65.1-д зааснаас бусад шалтгаанаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг түдгэлзүүлэхийг хориглоно.
65.3.Энэ хуулийн 65.1-д заасан нөхцөл байдал арилсан тохиолдолд шүүгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг сэргээнэ.
66.1.Нэхэмжлэгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль ч үе шатанд нэхэмжлэлээсээ бүхэлд нь, эсхүл хэсэгчлэн татгалзаж болно.
66.2.Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсанаа бичгээр илэрхийлэх бөгөөд шүүх хуралдааны явцад нэхэмжлэлээсээ бүхэлд нь татгалзвал шүүх хуралдааны ажиллагааг дуусгаж, тэмдэглэлд тусгана.
66.3.Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлийн шаардлагаасаа хэсэгчлэн татгалзсан тохиолдолд татгалзсан хэсгийг баталж, үлдсэн нэхэмжлэлийн шаардлагад холбогдох хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа ердийн журмаар явагдана.
66.4.Нэхэмжлэлийн шаардлагаасаа татгалзсан этгээд уг асуудлаар дахин нэхэмжлэл гаргах эрхээ алдах бөгөөд харин бусад этгээд уг асуудлаар нэхэмжлэл гаргахад саад болохгүй.
67.1.Хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хүлээн зөвшөөрсөн нь бусад этгээдийн эрх, эрх чөлөө, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хөндөхөөргүй, хуульд харшлаагүй байвал шүүх хариуцагчийн зөвшөөрлийг баталж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгоно.
68.1.Нэхэмжлэгч, хариуцагч харилцан буулт хийж, нэхэмжлэлийн шаардлагыг өөрчлөх, шаардлагыг биелүүлэх арга замаа тодорхойлох зэргээр хоорондоо тохиролцож эвлэрлийн гэрээ байгуулж, маргаанаа дуусгавар болгож болно.
68.2.Нэхэмжлэгч, хариуцагч нар эвлэрлийн гэрээг бичгээр хийж, гарын үсгээ зурсан байна.
68.3.Шүүх хуралдааны явцад эвлэрвэл энэ тухай хуралдааны тэмдэглэлд тусгана.
68.4.Нэхэмжлэгч, хариуцагчийн эвлэрсэн нь хуульд харшлаагүй бөгөөд бусад этгээдийн эрх, эрх чөлөө, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хөндөөгүй нь тогтоогдвол шүүх эвлэрлийг баталж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгоно.
69.1.Шүүх хялбаршуулсан журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэхдээ нөхөн төлүүлэх шүүхийн зардал болон улсын тэмдэгтийн хураамжийг энэ хуулийн 47, 48 дугаар зүйлд зааснаар шийдвэрлэнэ.
69.2.Энэ хуулийн 66-68 дугаар зүйлд заасны дагуу шийдвэрлэсэн шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолд гомдол гаргах эрхгүй бөгөөд шүүхийн шийдвэрийн нэгэн адил биелүүлнэ.
70.1.Шүүгч дараахь хүсэлтийг хүлээн авснаас хойш долоо хоногийн дотор урьдчилсан хэлэлцүүлгээр хянан хэлэлцэнэ:
70.1.1.нотлох баримт, гаргуулах хасуулах; /Энэ заалтад 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмэлт оруулсан./
70.1.2.захиргааны актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх;
70.1.3.хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг түдгэлзүүлэх;
70.1.4.хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад шүүгчээс урьдчилсан хуралдаанаар хэлэлцүүлэн шийдвэрлэх шаардлагатай гэж үзсэн бусад асуудал.
70.2.Шүүх хуралдааныг товлон зарлахад урьдчилсан хэлэлцүүлэг хийнэ.
70.3.Шүүхийн урьдчилсан хэлэлцүүлгийн товыг гурваас доошгүй хоногийн өмнө хэргийн оролцогчид, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчид мэдэгдэнэ.
70.4.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч урьдчилсан хэлэлцүүлэгт оролцохгүй тухай шүүхэд мэдэгдэх бөгөөд мэдэгдээгүй нь урьдчилсан хэлэлцүүлэг явуулахад саад болохгүй.
70.5.Шүүхийн урьдчилсан хэлэлцүүлэг мэтгэлцэх зарчмаар явагдах бөгөөд хэргийн оролцогчид гаргасан хүсэлт, татгалзлын үндэслэлээ нотолно.
70.6.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр хүрэлцэн ирээгүй нь шүүхийн урьдчилсан хэлэлцүүлгийг хойшлуулах үндэслэл болохгүй.
70.7.Энэ хуулийн 70.1.2-т заасан хүсэлтийг шийдвэрлэх хугацааг хэргийн оролцогчдыг татан оролцуулснаас хойш тооцно.
70.8.Шаардлагатай бол энэ хуулийн 70.1-д заасан хугацааг нэг удаа 10 хүртэл хоногоор шүүгч сунгаж болно.
70.9.Шүүхийн урьдчилсан хэлэлцүүлгийг шүүгч дангаар удирдан явуулж, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга энэ хуулийн 88 дугаар зүйлд заасны дагуу үйлдсэн тэмдэглэлтэй хэргийн оролцогч танилцаж болно.
70.10.Шүүхийн урьдчилсан хэлэлцүүлгээр нэхэмжлэлийн шаардлагатай холбоотой асуудлыг хэлэлцэхгүй.
71.1.Шүүгч захиргааны хэргийг шүүх хуралдаанаар хянан хэлэлцэхэд хангалттай нотлох баримт цугларсан гэж үзсэн, эсхүл энэ хуулийн 63 дугаар зүйлд заасан хугацаа дууссан, түүнчлэн шаардлагатай бусад тохиолдолд шүүх хуралдааныг хэзээ, хаана болохыг урьдчилсан хэлэлцүүлгийн журмаар товлож, долоо, түүнээс доошгүй хоногийн өмнө зарлаж, хэргийн оролцогч, бусад оролцогчид хурлын товыг мэдэгдэнэ.
71.2.Хэргийн оролцогч шүүх хуралдааны товыг шүүхээс лавлах үүрэгтэй.
72.1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн, шүүх хуралдаан даргалагчийг жил, хагас жил зэрэг тодорхой хугацаагаар тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөнөөс хуваарь гарган томилж, Ерөнхий шүүгчийн захирамжаар албажуулна.
72.2.Хуваарийн дагуу томилогдсон шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн тухайн шүүх хуралдаанд оролцож чадахгүй тохиолдолд түүнийг орлох шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнийг энэ хуулийн 72.1-д заасан журмаар томилно.
72.3.Шүүгчдийн зөвлөгөөнийг Ерөнхий шүүгч удирдана. Шүүгчдийн зөвлөгөөнөөр асуудлыг олонхийн саналаар шийдвэрлэнэ. Шүүгчдийн зөвлөгөөн тухайн шүүхийн шүүгчдийн олонхи оролцсон тохиолдолд хүчинтэй байна. Шүүгч бүр тэгш эрхтэй оролцоно.
72.4.Ерөнхий шүүгч бусад шүүгчтэй адил энэ хуулийн 72.1-д заасан хуваарийн дагуу хэрэг хянан шийдвэрлэнэ.
72.5.Тухайн жилийн турш шүүгчийн ажлын ачаалал ихэссэн, ажиллах шүүгчдийн тоо нэмэгдсэн, хасагдсаны улмаас энэ хуулийн 72.1, 72.2-т заасны дагуу хянан шийдвэрлэх боломжгүй тохиолдолд Ерөнхий шүүгч тухай бүр шүүгчдийн зөвлөгөөнийг зарлан хуралдуулна.
72.6.Тодорхой хэргийг хянан хэлэлцэх бүрэлдэхүүн хүрэлцэхгүй болсон тохиолдолд адил шатны өөр шүүхийн Ерөнхий шүүгчтэй зөвшилцөж, тухайн шүүхийн Ерөнхий шүүгчийн захирамжаар өөр шүүхийн шүүгчийг бүрэлдэхүүнд томилж, оролцуулна.
/Энэ хэсгийг 2016 оны 5 дугаар сарын 13-ны өдрийн хуулиар нэмсэн/
73.1.Шүүх хуралдаанд иргэдийн төлөөлөгчийг Шүүхийн иргэдийн төлөөлөгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд заасан журмын дагуу оролцуулна.
74.1.Захиргааны хэргийн шүүх дараахь хэргийг гурван шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр хянан шийдвэрлэнэ:
74.1.1.анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг давж заалдах, эсхүл хяналтын шатны шүүхээс хүчингүй болгож, дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан;
74.1.2.захиргааны хэм хэмжээний акттай холбоотой;
74.1.3.тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөнөөр шүүх бүрэлдэхүүнтэй шийдвэрлэхээр тогтоосон.
74.2.Энэ хуулийн 74.1-д зааснаас бусад хэргийг шүүгч дангаар хянан шийдвэрлэнэ.
74.3.Давж заалдах журмаар хэргийг гурван шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр хянан шийдвэрлэнэ.
74.4.Хяналтын журмаар хэргийг Улсын дээд шүүх таван шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр хянан шийдвэрлэнэ.
75.1.Захиргааны хэргийг анхан шатны журмаар шүүх бүрэлдэхүүнтэйгээр хянан шийдвэрлэх шүүх хуралдаанд гурав хүртэл иргэдийн төлөөлөгч оролцуулна. /Энэ хэсэгт 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
75.2.Иргэдийн төлөөлөгч нь хэрэг хянан шийдвэрлэхэд дараахь эрх эдэлж, үүрэг хүлээнэ:
75.2.1.шүүхийн байранд хэргийн материалтай танилцах, түүнээс тэмдэглэл хийх;
75.2.2.нотлох баримт шинжлэхэд оролцох;
75.2.3.хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч, гэрч, шинжээчид асуулт тавих;
75.2.4.нэмэлт нотлох баримт цуглуулах талаар хүсэлт гаргах;
75.2.5.хэргийн үйл баримт, захиргааны үйл ажиллагаа үндэслэлтэй эсэх талаар дүгнэлт гаргах;
75.2.6.өөрт нь итгэмжлэн мэдэгдсэн төрийн болон албаны нууц, байгууллагын нууц, хүний эмзэг мэдээлэлтэй холбоотой асуудлыг задруулахгүй байх; /Энэ заалтад 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
75.2.7.энэ хуульд заасан шүүх хуралдааны дэгийг сахин биелүүлэх.
75.3.Энэ хуулийн 75.2.5-д зааснаар хэргийн үйл баримт, захиргааны үйл ажиллагаа үндэслэлтэй эсэх талаар гаргасан иргэдийн төлөөлөгчийн дүгнэлтийг шүүх хуралдаанд уншиж сонсгоно.
76.1.Шүүх хуралдааны явцад хэргийг гагцхүү шүүхийн нэг бүрэлдэхүүнээр шийдвэрлэнэ. Хэрэв шүүх бүрэлдэхүүний хэн нэг нь шүүх хуралдааны ажиллагаанд оролцох боломжгүй болсон тохиолдолд энэ хуулийн 72.1-д заасан журмын дагуу өөр шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнээр сольж, уг хэргийг шинээр хянан шийдвэрлэнэ.
77.1.Шүүх хуралдаанд оролцогчийг энэ хуулийн 17 дугаар зүйл, 77.2-т заасны дагуу хэргийн болон бусад оролцогч гэж ангилна.
77.2.Шүүх хуралдаанд оролцож байгаа хэргийн оролцогчийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, иргэдийн төлөөлөгч, гэрч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргыг бусад оролцогч гэнэ.
78.1.Шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга нь шүүх хуралдаан явуулах бэлтгэлийг хангаж, шүүх хуралдааны ирцийг бүртгэж, шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнд танилцуулах, шүүх хуралдааныг дуу-дүрсний бичлэгээр баталгаажуулах, шүүх хуралдааны тэмдэглэл хөтлөх, хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн хүсэлтээр танилцуулан, шүүгчээр баталгаажуулан хэргийн баримтад хавсаргах, шаардлагатай бусад ажиллагааг хийж гүйцэтгэнэ.
79.1.Хэргийн оролцогч монгол хэл мэдэхгүй, эсхүл хөгжлийн бэрхшээлтэйн улмаас төрийн албан ёсны хэл, бичгээр харилцаж чадахгүй бол шүүгч тэдгээрийн хүсэлтээр орчуулагч, хэлмэрчийг захирамж гарган томилж, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцуулна.
79.2.Орчуулагч, хэлмэрч шүүхийн дуудсанаар хүрэлцэн ирж, нэхэмжлэлийн шаардлага, тайлбар, мэдүүлэг, татгалзал, шүүх хуралдааны болон бусад ажиллагаа, шүүхийн шийдвэрийн агуулгыг үнэн зөв, бүрэн орчуулж, хэлмэрчилж өгөх, хэргийн материалтай цаг хугацаанд нь танилцахад туслах үүрэгтэй.
79.3.Орчуулагч, хэлмэрч нь орчуулгыг тодруулахаар асуулт тавьж болно.
79.4.Хэргийн болон бусад оролцогч орчуулагч, хэлмэрчийн үүрэг гүйцэтгэхийг хориглоно.
79.5.Санаатайгаар буруу орчуулсан, хэлмэрчилсэн, эсхүл орчуулга хийхээс хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр татгалзсан орчуулагч, хэлмэрчид холбогдох хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.
80.1.Энэ хуулийн 66-68 дугаар зүйлд зааснаас бусад тохиолдолд захиргааны хэргийг гагцхүү шүүх хуралдаанаар хэлэлцэж шийдвэрлэнэ.
80.2.Нотлох баримт цуглуулах зайлшгүй шаардлагатай, эсхүл хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар шүүх хуралдаанд оролцох боломжгүй нь шүүх хуралдаанаас өмнө тогтоогдсон тохиолдолд уг нөхцөлийг шүүх хуралдаанаар хэлэлцүүлэхгүйгээр товлосон хуралдааныг 14 хүртэл хоногоор хойшлуулж болно.
81.1.Шүүх хуралдааныг тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөнөөс томилсон шүүгч даргална.
81.2.Шүүх хуралдаан даргалагч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг хуулийн дагуу явуулах, хэргийн байдлыг тал бүрээс нь бүрэн бодитойгоор тогтоох, хэргийн болон бусад оролцогч эрх, үүргээ хэрэгжүүлэх, мэтгэлцэх зарчмыг хангах, шүүх хуралдааны дэгийг сахиулах талаар шаардлагатай арга хэмжээ авна.
82.1.Шүүх хуралдааны танхимд байгаа бүх хүн шүүхийг хүндэтгэх, хуралдааны танхимд тогтоосон журмыг сахих, хуралдаан даргалагчийн шийдвэрт захирагдах үүрэгтэй.
82.2.Шүүх хуралдаанд оролцогч тайлбар, мэдүүлэг өгөх, дүгнэлт гаргахдаа суудлаасаа босно. Хүндэтгэн үзэх шалтгааны улмаас суудлаасаа босч чадахгүй бол хуралдаан даргалагчийн зөвшөөрлөөр суугаагаар үг хэлж болно.
82.3.Шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн хуралдааны танхимд орж ирэх, шүүхийн шийдвэрийг уншиж сонсгох үед танхимд байгаа бүх хүн суудлаасаа босно.
82.4.Шүүх хуралдааны журам зөрчсөн этгээдэд эхний удаа хуралдаан даргалагч урьдчилан сануулна. Зөрчлийг дахин гаргасан этгээдийг хуралдаан даргалагчийн шийдвэрээр шүүх хуралдааны танхимаас гаргаж, энэ хуулийн 83 дугаар зүйлд заасан шийтгэл оногдуулна.
82.5.Зөрчлийн улмаас хэргийн оролцогч, бусад оролцогчийг шүүх хуралдааны танхимаас гаргасан тохиолдолд шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолоор шүүх хуралдааныг тодорхой хугацаагаар хойшлуулах, эсхүл тэдгээрийн тайлбар, мэдүүлэг, дүгнэлтийг сонсохгүйгээр хэргийг хянан шийдвэрлэх боломжтой гэж үзвэл үргэлжлүүлэн явуулах бөгөөд хуралдаан даргалагч уг этгээдэд түүний байхгүйд хэлэлцсэн асуудлыг танилцуулна.
83.1.Хуульд заасан торгох шийтгэл оногдуулж болох зөрчлийг шүүх хуралдаан дээр гаргасан бол уг хэргийг хянан шийдвэрлэж байгаа шүүгч шийтгэвэр, шүүх тогтоол гарган зөрчил гаргасан этгээдийг торгоно.
/Энэ хэсэгт 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан/
83.2.Энэ хуулийн 83.1-д зааснаас бусад тохиолдолд торгох шийтгэл оногдуулах асуудлыг зөрчил гаргасан этгээдийг дуудан ирүүлж шийдвэрлэнэ. Хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр түүний ирээгүй явдал шийтгэвэр гаргахад саад болохгүй.
84.1.Дараахь үндэслэл байвал шүүгч хэрэг хянан шийдвэрлэхэд үл оролцох ба өөрөө татгалзан гарах үүрэгтэй:
84.1.1.урьд нь уг хэргийг хянан шийдвэрлэхэд хэргийн оролцогч, бусад оролцогчийн хувиар оролцож байсан;
84.1.2.уг хэргийн болон шүүх хуралдаанд оролцогчийн гэр бүл, төрөл садан, эсхүл шүүх бүрэлдэхүүнд хоорондоо гэр бүлийн болон төрөл, садангийн холбоотой хүмүүс орсон;
84.1.3.хэргийн оролцогчтой хувийн харилцаатай, эсхүл уг хэргийг шударгаар шийдвэрлэж чадах эсэх талаар үндэслэл бүхий эргэлзээ байвал;
84.1.4.анхан шатны болон давж заалдах, хяналтын журмаар хэргийг хянан шийдвэрлэхэд оролцсон шүүгч уг хэргийг өөр шатны журмаар хянан шийдвэрлэх болсон;
84.1.5.ашиг сонирхлын зөрчил үүсэж болзошгүй нөхцөл байдал бий болсон;
84.1.6.анхан болон давж заалдах журмаар хэргийг хянан шийдвэрлэхэд оролцсон шүүгч уг хэргийг тухайн шатны журмаар хянан шийдвэрлэхэд дахин оролцох болсон.
84.2.Энэ хуулийн 84.1-д зааснаас бусад үндэслэлээр шүүгчийг татгалзаж үл болно.
84.3.Энэ хуулийн 84.1.1-84.1.3, 84.1.5-д заасан заалт орчуулагч, хэлмэрч, иргэдийн төлөөлөгч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргад нэгэн адил хамаарна. /Энэ хэсэгт 2022 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
84.4.Энэ хуулийн 84.1-д заасан татгалзан гарах үндэслэл байвал шүүгч, иргэдийн төлөөлөгч, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга шүүх хуралдаан эхлэхээс өмнө бичгээр, эсхүл татгалзан гарах үндэслэл шүүх хуралдааны явцад илэрхий болсон бол энэ тухайгаа мэдэгдэж, тэмдэглэлд тусгуулан татгалзан гарах үүрэгтэй. /Энэ хэсэгт 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
84.5.Шинжээч нь Шүүх шинжилгээний тухай хуулийн 19.1-д заасан тохиолдолд дүгнэлт гаргахаас татгалзана. /Энэ хэсгийг 2022 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
85.1.Энэ хуулийн 84.1-д заасан үндэслэлээр шүүгч, иргэдийн төлөөлөгч, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргыг татгалзан гаргах хүсэлтийг хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч гаргаж болох ба энэ тохиолдолд татгалзан гаргагдаж байгаа этгээдийн тайлбарыг сонсож болно.
85.2.Татгалзан гаргах хүсэлтийг шүүгч захирамж, шүүх бүрэлдэхүүн тогтоол гарган шийдвэрлэнэ.
85.3.Шүүгчийг татгалзан гаргах тухай асуудлыг түүнийг байлцуулахгүйгээр бусад шүүгчид шийдвэрлэх ба санал тэнцвэл уг шүүгчийг татгалзан гаргасанд тооцно.
85.4.Хэд хэдэн болон хэргийг дангаар шийдвэрлэх шүүгчийг, түүнчлэн шүүх бүрэлдэхүүнийг татгалзан гаргах хүсэлтийг тухайн шүүхийн Ерөнхий шүүгч шийдвэрлэнэ.
85.5.Иргэдийн төлөөлөгч, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргыг татгалзан гаргах тухай хүсэлтийг хэргийг хэлэлцэж байгаа шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн шийдвэрлэнэ.
85.6.Ерөнхий шүүгч дангаар хэрэг хянан шийдвэрлэх явцад түүнийг татгалзсан, эсхүл тухайн шүүхийн бүх шүүгчдийг татгалзсан бол шүүгчдийн зөвлөгөөн олонхийн саналаар шийдвэрлэнэ.
85.7.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад шийдвэрлэсэн асуудалтай нь холбогдуулан шүүгчийг татгалзан гаргах хүсэлт гаргахыг хориглоно.
86.1.Шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнийг татгалзан гаргах хүсэлтийг хангасан бол хэргийг өөр шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн хянан шийдвэрлэнэ.
86.2.Тухайн шүүхийн бүх шүүгчийг татгалзан гаргасан, эсхүл бүх шүүгч уг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хуульд заасан үндэслэлээр дахин оролцох боломжгүй болсон тохиолдолд хэргийг анхан шатны өөр захиргааны хэргийн шүүхээр хянан шийдвэрлүүлэхээр тухайн шүүхийн Ерөнхий шүүгч шилжүүлнэ.
/Энэ хэсэгт 2016 оны 5 дугаар сарын 13-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан/
86.3.Энэ хуулийн 86.2-т заасны дагуу хэрэг шилжиж ирсэн тохиолдолд тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөнөөс тогтоосон хуваарийн дагуу тухайн шүүхийн шүүгч хүлээн авч хянан шийдвэрлэнэ.
86.4.Иргэдийн төлөөлөгч, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргыг татгалзан гаргах хүсэлтийг хангасан тохиолдолд өөр оролцогчийг оролцуулна.
87.1.Захиргааны хэргийн шүүх Монгол Улсын шүүхийн тухай хуулийн 16.1.6, 22.6-д заасны дагуу шийдвэрээ зөвлөлдөх тасалгаанд гаргана. /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
87.2.Зөвлөлдөх тасалгаанд хэргийг шийдвэрлэх талаар шүүгчийн гаргасан санал нууц байна.
87.3.Шүүх бүрэлдэхүүн асуудал бүрийг олонхийн саналаар шийдвэрлэнэ.
87.4.Хуралдаан даргалагч бүрэлдэхүүнд орсон бусад шүүгчийн дараа саналаа гаргана.
87.5.Зөвлөлдөх тасалгаанд шүүгч саналаа өгөхөөс татгалзах эрхгүй.
88.1.Шүүх хуралдааны тэмдэглэлд хуралдааныг хэзээ, хаана хийсэн, эхэлсэн, дууссан цаг, шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн, шүүх хуралдаанд оролцогчийн ургийн овог, эцэг /эх/-ийн нэр, өөрийн нэр, хаяг, ирц болон тэдэнд эрх, үүргийг тайлбарласан байдал, шүүх хуралдаанд оролцогчийн тайлбар, гэрчийн мэдүүлэг, нотлох баримтыг шинжилсэн байдал, шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүнээс хэргийн талаар асууж тодруулсан байдал, тусгай саналын товч утга, шүүхийн шийдвэрийн агуулга, түүнд гомдол гаргах хугацаа, журмыг тайлбарласан талаар бичнэ.
88.2.Шүүх хуралдааныг дуу-дүрсний бичлэгээр баталгаажуулна. Энэ заалт шүүхийн урьдчилсан хэлэлцүүлэгт хамаарахгүй.
88.3.Шүүх хуралдаан дууссан өдрөөс хойш долоо хоногийн дотор тэмдэглэлийг бэлэн болгох ба түүнд шүүх хуралдаан даргалагч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга гарын үсэг зурна.
88.4.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч шүүх хуралдааны тэмдэглэлтэй танилцаж болно. Тэмдэглэлтэй холбогдон гарсан саналыг шүүгч шийдвэрлэнэ.
88.5.Шүүх хуралдааны тэмдэглэл алдаатай, дутуу бичигдсэн бол шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн өөрийн санаачлагаар, эсхүл шүүх хуралдааны оролцогчийн хүсэлтээр гурван хоногийн дотор засвар хийж, энэ тухай тэмдэглэлд тусгаж, шүүх хуралдаан даргалагч гарын үсэг зурж баталгаажуулна.
89.1.Шүүх хуралдаан даргалагч шүүх хуралдааныг нээж, ямар хэрэг хянан шийдвэрлэх гэж байгааг зарлан мэдэгдэж, танхимд байгаа хүмүүст суухыг зөвшөөрнө.
90.1.Шүүх хуралдааны ирцийг нарийн бичгийн дарга бүртгэж, ирээгүй оролцогчид шүүх хуралдааны товыг мэдэгдсэн эсэх, ямар шалтгаанаар ирээгүй болохыг хуралдаан даргалагчид илтгэн танилцуулна.
90.2.Шүүх хэргийн оролцогч, бусад оролцогчтой нэг бүрчлэн танилцаж, төлөөлөх, өмгөөлөх бүрэн эрхийг шалгана.
91.1.Нэхэмжлэгч өөрөө болон төлөөлөгч, өмгөөлөгчийнхөө эзгүйд шүүх хуралдааныг хийх талаар шүүхэд бичгээр хүсэлт ирүүлсэн бол тэдгээрийг оролцуулахгүйгээр хэргийг хянан шийдвэрлэж болно.
91.2.Нэхэмжлэгч, түүний төлөөлөгч, өмгөөлөгч нь хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр шүүх хуралдаанд ирээгүй тохиолдолд хариуцагчийн хүсэлтээр шүүх хангалттай нотлох баримт цугларсан гэж үзвэл хэргийг хянан шийдвэрлэж болно.
91.3.Шүүх энэ хуулийн 91.2-т заасан этгээдийг заавал байлцуулах шаардлагатай гэж үзвэл шүүх хуралдааныг хойшлуулж, дахин дуудан ирүүлэх бөгөөд хоёр дахь удаагаа ирээгүй бол нэхэмжлэлийг буцаана.
91.4.Хариуцагч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр шүүх хуралдаанд ирээгүй бөгөөд нэхэмжлэгч хэргийг тэдгээрийн эзгүйд хянан шийдвэрлэх талаар хүсэлт гаргасан бол шүүх хэрэгт цугларсан нотлох баримтыг үндэслэн хэргийг хянан шийдвэрлэж болно.
91.5.Энэ хуулийн 91.2, 91.4-д зааснаар хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нарын эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэх тухай хүсэлтийг гаргаагүй байсан ч шүүх хэрэгт цугларсан нотлох баримт болон бусад нөхцөл байдлыг харгалзан хэргийг шийдвэрлэж болно. Ингэхдээ хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчөөс урьд гаргасан тайлбарыг шүүх хуралдаан дээр гаргасантай адилтгаж үзнэ.
91.6.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нарын аль аль нь шүүх хуралдаанд хүрэлцэн ирээгүй бол шүүх хэргийг энэ хуулийн 91.5-д заасны дагуу шийдвэрлэж болно.
91.7.Иргэдийн төлөөлөгч энэ хуулийн 71.1-д заасны дагуу мэдэгдсээр байхад хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр шүүх хуралдаанд ирээгүй бол хэргийн оролцогчийн зөвшөөрлөөр түүний эзгүйд шүүх хуралдаан явуулж болно. Харин хэргийн оролцогчийн аль нэг нь зөвшөөрөөгүй бол шүүх хуралдааныг хойшлуулна.
92.1.Шүүх хуралдаан даргалагч орчуулагч, хэлмэрчид түүний үүрэг, буруу орчуулж, хэлмэрчилбэл хүлээлгэх хариуцлагыг сануулж, энэ тухайгаа баримтжуулна.
93.1.Шүүх хуралдаанд дуудагдсан гэрчийг шүүх хуралдааны танхимаас түр гаргана.
93.2.Гэрчүүдийг хооронд нь харилцуулахгүй байлгах талаар шүүх хуралдаан даргалагч шаардлагатай арга хэмжээ авна.
94.1.Шүүх хуралдаан даргалагч шүүх бүрэлдэхүүнийг зарлан, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргыг танилцуулж, тэдгээрийг татгалзан гаргах эрхтэйг тайлбарлана.
94.2.Татгалзан гаргах хүсэлтийг энэ хуулийн 85 дугаар зүйлд заасны дагуу шийдвэрлэнэ.
/Энэ зүйлийн гарчигт 2019 оны 10 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
95.1.Шүүх хуралдаан даргалагч хэргийн оролцогч, бусад оролцогчид хуульд заасан эрх, үүргийг нь тайлбарлан өгнө.
96.1.Шүүх хуралдааны явцад шинээр нотлох баримт шаардагдвал шүүх хуралдааныг нэг удаа хойшлуулах бөгөөд нотлох баримттай холбоотойгоос бусад асуудлын талаар хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчөөс гаргасан хүсэлтийг сонсмогц шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн даруй шийдвэрлэнэ. Шүүхийн урьдчилсан хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлаар шүүх хуралдаан дээр дахин хүсэлт гаргах эрхгүй. /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
96.2.шүүх хуралдаанд ирээгүй оролцогчийг зайлшгүй оролцуулах шаардлагатай гэж үзвэл шүүх хуралдааныг 14 хүртэл хоногоор хойшлуулж болно. /Энэ хэсэгт 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
96.3.Шүүх хуралдааны явцад шинэ нотлох баримт зайлшгүй шаардлагатай гэж үзвэл шүүх хуралдааныг 30 хүртэл хоногоор хойшлуулж болно.
97.1.Хэрэг хэлэлцэх ажиллагаа шүүгч хэргийн талаар танилцуулснаар эхэлнэ.
97.2.Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээ дэмжиж байгаа эсэх, хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг зөвшөөрч байгаа эсэх, эвлэрэх хүсэлтэй байгаа эсэхийг шүүх хуралдаан даргалагч асууж тодруулна.
98.1.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч тайлбар гаргахын өмнө шүүх хуралдаан даргалагч тэдэнд эрх, үүрэг болон үнэн зөв тайлбар өгөхийг урьдчилан сануулна.
98.2.Нэхэмжлэлийн шаардлага, түүний үндэслэл, маргааны үйл баримт, захиргааны үйл ажиллагааны үндэслэлийг нотлох болон үгүйсгэх байдлаар мэтгэлцэнэ.
98.3.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч урьд бичгээр тайлбар гаргасан бол шүүх хуралдаан дээр тухайн тайлбараа танилцуулж болно.
99.1.Шүүх хуралдаан даргалагч гэрч, шинжээчээс мэдүүлэг авах, цугларсан бичмэл болон эд мөрийн баримтыг судлах, үзлэг хийх, бусад нотлох баримтыг шинжлэх дарааллыг тогтооно.
100.1.Шүүх хуралдаан даргалагч гэрчийг шүүх хуралдааны танхимд оруулж, түүний үүрэг, хүлээлгэх хариуцлагыг урьдчилан сануулж, баримтжуулна.
100.2.Хоёр, түүнээс олон гэрчийг тус тусад нь асууна. Мэдүүлэг өгч эхлээгүй байгаа гэрч шүүх хуралдааны ажиллагаа явагдаж байх үед шүүх хуралдааны танхимд байж болохгүй. Хэрэв мэдүүлэг өгсөн гэрчийг гарч явахыг шүүх хуралдаан даргалагч зөвшөөрөөгүй бол гэрч шүүх хуралдаан дуустал танхимд байна.
100.3.Насанд хүрээгүй гэрчээс мэдүүлэг авахдаа эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигч, эсхүл сурган хүмүүжүүлэгчийг байлцуулна.
100.4.Насанд хүрээгүй гэрчийн мэдүүлгийг шүүх сонсохдоо үнэн зөв мэдүүлэг өгөхөд нь нөлөөлж болохоор оролцогчийг шүүх хуралдааны танхимаас түр гаргаж болох бөгөөд гарсан этгээд шүүх хуралдааны танхимд буцаж ороход насанд хүрээгүй гэрчийн мэдүүлгийг түүнд танилцуулж, асуулт тавих боломж олгоно.
100.5.Насанд хүрээгүй гэрчийн мэдүүлгийг сонссоны дараа түүнийг шүүх хуралдааны танхимаас гаргана.
100.6.Шүүгч гэрчээс мэдүүлгийг урьдчилан авах, эсхүл давтан асууж болно.
101.1.Шүүх хэрэгт цугларсан эд мөрийн баримт болон баримт бичгийг судалж, шаардлагатай бол хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч, гэрч, шинжээчийн хүсэлтээр бичмэл, цахим нотлох баримтыг шүүх хуралдаанд уншин сонсгож, эд мөрийн баримтыг танилцуулна.
101.2.Хуульд заасан төрийн болон албаны нууц, байгууллагын нууц, хүний эмзэг мэдээлэлтэй холбогдсон баримтыг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад танилцуулахгүй. Захидал харилцааны мэдээллийг хамгаалахын тулд хувийн захидал, бичгийг тухайн этгээдийн зөвшөөрөлтэйгөөр нээлттэй шүүх хуралдаанд уншин сонсгож болно. Хэрэв зөвшөөрөл аваагүй бол хувийн захидал, бичгийг уншин сонсгох болон шинжлэх ажиллагааг хаалттай шүүх хуралдаанаар гүйцэтгэнэ. /Энэ хэсэгт 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./ /Энэ хэсгийг 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар хүчингүй болсонд тооцсон./
101.3.Хэрэгт байгаа бичмэл, цахим баримт хуурамч болохыг мэдсэн этгээд уг баримтыг нотлох баримтаас хасуулах хүсэлтийг шүүхэд гаргана. Бичмэл баримт хуурамч гэж мэдэгдсэн этгээд энэ тухайгаа нотлох үүрэгтэй. Бичмэл, цахим баримт хуурамч эсэхийг шалгахын тулд шүүх шинжилгээ хийлгэх болон бусад нотлох баримт шаардан авч болно.
101.4.Бичмэл, цахим баримт хуурамч байсан нь тогтоогдвол шүүх түүнийг нотлох баримтаас хасах бөгөөд хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч шаардлагатай гэж үзвэл хуурамч баримт бичгийн талаар эрх бүхий байгууллагад гомдол гаргаж болно.
102.1.Шинжээчийн дүгнэлтийг шүүх хуралдаанд уншиж сонсгоно.
102.2.Шинжээч шүүх хуралдаанд оролцож байгаа бол өөрийн дүгнэлтийг тайлбарлана. Дараа нь шинжээчид асуулт тавьж болно.
102.3.Шинжээчийн дүгнэлт бүрэн бус, эсхүл шинжилгээ хийлгэж байгаа асуудалтай холбоотой шинэ нөхцөл байдал бий болсон, эсхүл үндэслэлгүй, эсхүл үндэслэлтэй эсэх нь эргэлзээтэй гэж үзвэл Шүүх шинжилгээний тухай хуулийн 27, 28 дугаар зүйлд заасан нэмэлт, эсхүл дахин шинжилгээ хийлгэж болно. /Энэ хэсгийг 2022 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
103.1.Нотлох баримт шинжлэн судалсны дараа шүүх хуралдаан даргалагч нэмж тодруулах зүйл байгаа эсэхийг хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчөөс асууна.
104.1.Иргэдийн төлөөлөгч маргааны үйл баримтын талаар дүгнэлтээ бичгээр гаргана. Эрүүл мэндийн болон хүндэтгэн үзэх бусад шалтгааны улмаас бичгээр гаргах боломжгүй бол энэ тухай шүүх хуралдааны тэмдэглэлд тэмдэглүүлж, амаар дүгнэлт гаргаж болно.
104.2.Иргэдийн төлөөлөгч дүгнэлтээ шүүх хуралдаанд уншиж сонсгоно.
105.1.Шүүх хуралдаан даргалагч шүүх хуралдаан завсарласныг мэдэгдэж, шүүх бүрэлдэхүүн шийдвэрээ гаргахын тулд зөвлөлдөх тасалгаанд орно.
105.2.Шүүх хуралдааны завсарлагаар хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч шүүх хуралдааныг орхиж явахыг хориглоно.
106.1.Анхан шатны шүүх шийдвэрээ Монгол Улсын нэрийн өмнөөс гаргана.
106.2.Шийдвэр хууль ёсны бөгөөд үндэслэл бүхий байна.
106.3.Анхан шатны шүүхээс захиргааны хэргийг шүүх хуралдаанаар хянан хэлэлцээд дараахь шийдвэрийг гаргана:
106.3.1.захиргааны акт, захиргааны гэрээ хууль бус бөгөөд түүний улмаас нэхэмжлэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн болох нь тогтоогдвол түүнийг хүчингүй болгох;
106.3.2.захиргааны акт, захиргааны гэрээ нь илт хууль бус болохыг тогтоох;
106.3.3.захиргааны акт хүчингүй болгуулах нэхэмжлэл гаргасны дараа тухайн актыг цуцалсан болон хүчингүй болгосон, эсхүл бусад байдлаар хэрэгжсэн бөгөөд нэхэмжлэгчийн ашиг сонирхол байгаа бол маргаан бүхий акт хууль бус байсан болохыг тогтоох;
106.3.4.захиргааны актыг гаргахаас татгалзсан шийдвэр, эсхүл гаргахгүй байгаа эс үйлдэхүй нь хууль бус бөгөөд түүний улмаас нэхэмжлэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн бол шаардагдах захиргааны акт гаргахыг тухайн захиргааны байгууллагад даалгах, эс үйлдэхүй хууль бус болохыг тогтоох;
106.3.5.эрх зүйн харилцаа байгаа эсэхийг тогтоож, хүлээн зөвшөөрөх;
106.3.6.төлбөр тогтоосон захиргааны актын төлбөрийн хэмжээг багасгах;
106.3.7.захиргааны байгууллагын хууль бус үйл ажиллагааны улмаас хүн, хуулийн этгээдэд учруулсан хохирлыг гаргуулах, хохирлын хэмжээг өөрчилж тогтоох;
106.3.8.захиргааны хэм хэмжээний акт хууль бус бөгөөд түүний улмаас нэхэмжлэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй нь тогтоогдсон бол түүнийг хүчингүй болгох, эсхүл хүчин төгөлдөр бус болохыг тогтоох;
106.3.9.захиргааны байгууллагын гаргасан нэхэмжлэлийн хувьд хууль зөрчигдсөн болон нийтийн эрх зүйн чиг үүргээ хэрэгжүүлэх боломжгүйд хүрсэн нь тогтоогдвол хүчингүй болгох;
106.3.10.захиргааны хууль бус үйл ажиллагааны улмаас нийтийн ашиг сонирхол зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй нь тогтоогдсон бол түүнийг хүчингүй болгох, илт хууль бус болохыг тогтоох;
106.3.11.шүүх хэргийн нөхцөл байдлыг цаашид тодруулах шаардлагатай гэж үзсэн бөгөөд нэмж тодруулах зүйлийн цар хүрээ шүүхийн шинжлэн судлах боломжоос хэтэрсэн гэж үзвэл захиргааны байгууллагаас дахин шинэ акт гаргах хүртэл захиргааны актыг зургаан сар хүртэл хугацаагаар түдгэлзүүлэх;
106.3.12.нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хангах;
106.3.13.нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийг хангаж, үлдсэнийг хэрэгсэхгүй болгох;
106.3.14.нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгох.
106.4.Шүүхийн шийдвэр нь хэрэгт авагдсан бөгөөд шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн нотлох баримтад үндэслэсэн байна.
106.5.Шүүх нэхэмжлэлийн шаардлагын хүрээнээс хэтэрсэн болон хэргийн оролцогчдын маргаагүй асуудлаар дүгнэлт хийж, шийдвэр гаргаж болохгүй.
106.6.Захиргааны үйл ажиллагааны улмаас нэхэмжлэгчид хохирол учирсан нь тогтоогдвол нөхөн төлүүлэх ба хохирлын хэмжээний талаар маргаан гарч хамтатган нэхэмжлээгүй бол иргэний хэргийн шүүхээр шийдвэрлүүлнэ.
106.7.Шүүх захиргааны байгууллага сонгох боломжийг хэрэглэхдээ хуулийн хязгаарыг хэтрүүлсэн, буруу хэрэглэсэн, эсхүл өөрт олгосон эрх хэмжээг зорилгодоо нийцээгүй байдлаар ашигласны улмаас түүний гаргасан захиргааны акт, эсхүл татгалзсан үйлдэл, эс үйлдэхүй хууль зөрчсөн эсэхийг шалгана.
106.8.Шүүхийн шийдвэрт шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн гарын үсэг зурах ба шүүгч гарын үсгээ зурахаас татгалзах эрхгүй.
107.1.Шүүхийн шийдвэр нь удиртгал, тодорхойлох, үндэслэх, тогтоох хэсгээс бүрдэнэ.
107.2.Удиртгал хэсэгт шүүхийн шийдвэрийг хэзээ, хаана, ямар шүүх гаргаж байгаа, шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн, шүүх хуралдааны оролцогчийг нэрлэн заана.
107.3.Тодорхойлох хэсэгт нэхэмжлэлийн шаардлага, хариуцагч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн тайлбар, иргэдийн төлөөлөгчийн дүгнэлтийн агуулгыг тусгана.
107.4.Үндэслэх хэсэгт хэрэгт байгаа болон шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдэж, хэргийг хянан шийдвэрлэхэд үндэслэл болгосон нотлох баримтыг үнэлж дүгнэсэн байдал, захиргааны актын хууль зүйн үндэслэл, түүнд өгөх тайлбар, шүүхийн шийдвэрийн үндэслэл болсон хэм хэмжээ, тэдгээрийг хэргийн бодит нөхцөл байдалд хэрхэн тайлбарлаж хэрэглэсэн тухайгаа тусгана.
107.5.Тогтоох хэсэгт хэргийг хянан шийдвэрлэхэд баримталсан хуулийн нэр, зүйл, хэсэг, заалтыг тодорхой зааж, шүүхэд гаргасан нэхэмжлэл болон сөрөг нэхэмжлэлийг хангасан, эсхүл зарим хэсгийг хангаж, заримыг хэрэгсэхгүй болгосон, нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгосон, түүнчлэн нөхөн төлүүлэх шүүхийн зардал, улсын тэмдэгтийн хураамжийг хуваарилсан байдал, эд мөрийн баримтыг хэрхэх, хэрэгт хэд хэдэн нэхэмжлэгч, хариуцагч оролцсон бол нэхэмжлэгч, хариуцагч тус бүр ямар эрх эдэлж, үүрэг хүлээхийг тусгана. Шийдвэр гүйцэтгүүлэх арга, журам, хугацаа, шийдвэрийг давж заалдах журам, хугацааг заана.
107.6.Энэ хуулийн 106.3.11-д заасан шийдвэрийг гаргасан бөгөөд шүүхээс тогтоосон хугацаанд захиргааны байгууллага шинэ акт гаргаагүй бол уг маргаан бүхий актыг хүчингүй болгох талаар тогтоох хэсэгт тусгана.
107.7.Энэ хуулийн 107.5-д заасан тогтоох хэсэг нь захиран тушаах хэлбэртэй байна.
108.1.Шүүх хуралдаан даргалагч шүүхийн шийдвэрийн тогтоох хэсгийн агуулгыг танилцуулж, шаардлагатай бусад асуудлыг тайлбарлан шүүх хуралдааныг хаана.
108.2.Шүүхийн шийдвэр танилцуулан сонсгосноор хүчинтэй болно.
108.3.Шүүхийн шийдвэр хүчинтэй болсон өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор шийдвэрийн агуулгыг энэ хуулийн 107 дугаар зүйлд заасны дагуу бүрэн эхээр нь бичгээр үйлдэж шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн гарын үсэг зурна.
108.4.Шүүх хуралдаанд оролцсон хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч энэ хуулийн 108.3-т заасан хугацаа өнгөрснөөс хойш 14 хоногийн дотор шүүхэд хүрэлцэн ирж шүүхийн шийдвэрийг өөрөө гардан авна.
108.5.Энэ хуулийн 108.4-т заасан хугацаанд гардан аваагүй нь гомдол гаргах хугацааг хуульд заасан журмын дагуу тоолоход саад болохгүй.
108.6.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн оролцоогүйгээр хэргийг шийдвэрлэсэн бол шүүх шийдвэрийг энэ хуулийн 108.4-т заасан хугацаанд тэдгээрт гардуулах бөгөөд гардуулах боломжгүй, эсхүл энэ хуулийн 108.4-д заасны дагуу хүрэлцэн ирж шүүхийн шийдвэрийг гардан аваагүй бол шүүх шүүхийн шийдвэрийг уг хугацаа өнгөрснөөс хойш долоо хоногийн дотор хэргийн оролцогчийн оршин суугаа /оршин байгаа/ газар болон ажлын газрын аль нэг хаягаар баталгаат шуудангаар, эсхүл шүүхийн ажилтнаар хүргүүлнэ.
108.7.Энэ хуулийн 108.6-д заасны дагуу хүргүүлснийг гардан авсанд тооцох бөгөөд шүүхийн шийдвэрийг хүргүүлэхдээ энэ хуулийн 59.7-д заасан журмыг баримтална.
108.8.Шүүхийн буруутай үйл ажиллагааны улмаас энэ хуулийн 108.4-т заасан хугацаа өнгөрсөн тохиолдолд энэ хуулийн 108.5 дахь хэсэг хамаарахгүй. Энэ тохиолдолд шийдвэрийг энэ хуулийн 108.6-д заасан журмын дагуу хүргүүлж, хугацааг энэ хуулийн 108.6-д заасны дагуу тоолно.
109.1.Захиргааны хэргийг шүүх хуралдаанаар хэлэлцэх явцад энэ хуулийн 66-68 дугаар зүйлд заасан үндэслэл, нөхцөл байдал илэрвэл шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсан, хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрсөн, нэхэмжлэгч, хариуцагч эвлэрснийг баталж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгоно.
109.2.Энэ хуулийн 54.1-д заасан үндэслэл хэргийг хянан шийдвэрлэх явцад, эсхүл шүүх хуралдааны үед тогтоогдвол шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн хэргийг хэрэгсэхгүй болгож, нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзана.
110.1.Анхан шатны шүүхийн шийдвэр дараахь тохиолдолд хуулийн хүчин төгөлдөр болно:
110.1.1.энэ хуулийн 114.1-д заасан хугацаанд давж заалдах гомдол гаргаагүй;
110.1.2.давж заалдах гомдол гаргасан бөгөөд давж заалдах журмаар гомдлыг хянан хэлэлцээд энэ хуулийн 119.2-т заасны дагуу гаргасан магадлалд хяналтын журмаар гомдол гаргаагүй, эсхүл гомдол гаргасан боловч гомдлыг хяналтын шатны шүүх хуралдаанаар хэлэлцүүлэхээс татгалзах тогтоол гарсан; /Энэ хэсэгт 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар нэмэлт оруулсан./
110.1.3.давж заалдах шатны шүүхийн магадлалд хяналтын журмаар гомдол гаргасан бөгөөд хяналтын шатны шүүх гомдлыг хянан хэлэлцээд энэ хуулийн 127.2.1-127.2.3-т заасан тогтоол гаргасан.
110.2.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч, түүнчлэн хэргийн оролцогчийн эрх залгамжлагч шүүхээр нэгэнт хянан шийдвэрлэсэн маргааны талаар дахин шүүхэд нэхэмжлэл гаргах болон шүүхээс нэгэнт тогтоосон үйл баримт, эрх зүйн харилцаа, хэрэг хянан шийдвэрлэх өөр ажиллагааны талаар маргах эрхгүй.
111.1.Энэ хуулийн 106 дугаар зүйлд заасан шийдвэр гаргаснаас бусад хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад шийдвэрлэж байгаа асуудлаар шүүгч захирамж, шүүх тогтоол гаргана.
111.2.Хуульд гомдол гаргахаар заасан болон шүүх хуралдааны бус үед хянан шийдвэрлэж байгаа асуудлаар шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолыг ажлын гурван өдрийн дотор бичгээр гаргана.
111.3.Энэ хуулийн 111.1-д заасны дагуу гаргасан шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоол илт үндэслэлгүй бол уг захирамж, тогтоолыг гаргасан шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн хүчингүй болгох, эсхүл өөрчилж болно.
112.1.Дараахь төрлийн маргааныг давж заалдах шатны шүүх анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэнэ:
112.1.1.улсын хэмжээний, эсхүл хоёр болон түүнээс дээш засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хэмжээнд үйлчлэх захиргааны хэм хэмжээний акттай холбоотой маргаан;
112.1.2.аймаг хоорондын, эсхүл аймаг, нийслэлийн хоорондын маргаан;
112.1.3.хуульд өөрөөр заагаагүй бол Монгол Улсын Их Хурлын болон Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн маргаан;
112.1.4.Өмгөөллийн тухай хуулийн 7.7, 37.1-д заасан маргаан;
/Энэ заалтыг 2019 оны 10 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
112.1.5.Засгийн газар, Монголбанкнаас гаргасан шийдвэртэй холбоотой маргаан; /Энэ заалтыг 2022 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
112.1.6.хуулиар тусгайлан заасан бусад маргаан. /Энэ заалтын дугаарт 2022 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
/Энэ заалтын дугаарт 2019 оны 10 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
112.2.Энэ хуулийн 112.1.3-т заасан маргааныг шүүх 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэх бөгөөд хугацааг нэг удаа 10 хүртэл хоногоор сунгаж болно.
112.3.Энэ хуулийн 112.2-т зааснаас бусад 112.1-д заасан маргааны хувьд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны ердийн хугацаа үйлчилнэ.
112.4.Дараахь төрлийн маргааныг анхан шатны шүүх 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэнэ:
112.4.1.хуульд өөрөөр заагаагүй бол аймаг, сум, нийслэл, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийн маргаан; /Энэ заалтад 2022 оны 4 дүгээр сарын 22-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
112.4.2.төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах ажиллагаатай холбоотой маргаан.
112.4.3.хуульд тусгайлан заасан гомдлоор үүсэх хэрэг, маргаан.
/Энэ заалтыг 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар нэмсэн/
112.5.Энэ хуулийн 112.4.1, 112.4.3-т заасан маргааныг хянан шийдвэрлэхэд хугацааг нэг удаа 10 хүртэл хоногоор сунгаж болно.
/Энэ хэсэгт 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан/
112.6.Шүүх Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах тухай хуульд заасан цахим системд байршуулсан баримт бичгээс бусад нотлох баримт гаргуулах, эсхүл цахим систем дэх баримт бичгийн үнэн зөвийг нотлох нэмэлт нотлох баримт цуглуулах зайлшгүй шаардлагатай гэж үзвэл энэ хуулийн 112.4.2-т заасан маргааныг хянан шийдвэрлэх хугацааг нэг удаа 30 хүртэл хоногоор сунгаж болно. /Энэ хэсэгт 2023 оны 06 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар нэмэлт оруулсан./
112.7.Энэ хуулийн 112.1.3, 112.4.1, 112.4.2-т заасан маргааны нэхэмжлэлийг хариуцагч гардан авсанаас хойш долоо хоногийн дотор хариу тайлбар болон нотлох баримтаа шүүхэд ирүүлнэ.
112.8.Энэ хуулийн 112.4.3-т заасан гомдлыг хариуцагч гардан авснаас хойш 7 хоногийн дотор хариу тайлбар ирүүлнэ.
/Энэ хэсгийг 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар нэмсэн/
112.9.Шүүх гомдол хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад нэмэлт нотлох баримт цуглуулахгүй.
/Энэ хэсгийг 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар нэмсэн/
/Үндсэн хуулийн цэцийн 2018 оны 11 дүгээр сарын 21-ны өдрийн 15 дугаар дүгнэлтээр "Шүүх гомдол хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад нэмэлт нотлох баримт цуглуулахгүй." гэсэн нь Үндсэн хууль зөрчсөн байна гэснийг Монгол Улсын Их Хурлын 2018 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрийн 88 дугаар тогтоолоор хүлээн зөвшөөрсөн./
/Энэ хэсгийг 2019 оны 04 дүгээр сарын 18-ны өдрийн хуулиар хүчингүй болсонд тооцсон./
112.10.Шүүх энэ зүйлийн 112.4.2-т заасан маргааныг хянан шийдвэрлэхэд Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах тухай хуульд заасан цахим системээс нотлох баримтыг цахимаар авч шинжлэн судлах ба захиалагч болон бусад этгээд тоон гарын үсгээр баталгаажуулж цахим системд байршуулсан баримт бичгийг нотлох баримтын шаардлага хангасанд тооцно. /Энэ хэсгийг 2023 оны 06 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
112.11.Энэ зүйлийн 112.4.2-т заасан маргааныг хянан шийдвэрлэх шүүх хуралдааныг энэ хуулийн 80.2-т заасан үндэслэл болон бусад хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хойшлуулах бол дараагийн шүүх хуралдааны товыг хэргийн оролцогчдын саналыг харгалзан тогтоож, нэгээс илүүгүй удаа хойшлуулна. /Энэ хэсгийг 2023 оны 06 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
113.1.Энэ хуулийн 112.1.3, 112.4-д заасан маргааныг хянан шийдвэрлээд гаргасан шүүхийн шийдвэрийг таван хоногийн дотор бүрэн эхээр нь бичгээр үйлдэж, шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн гарын үсэг зурж, хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч гардан авна.
113.2.Энэ хуулийн 113.1-д заасан шүүхийн шийдвэрийг гардан авснаас хойш таван хоногийн дотор давж заалдах журмаар гомдол гаргах эрхтэй.
113.3.Энэ хуулийн 113.2-т заасан гомдлыг хүлээн авснаас хойш 21 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэнэ.
113.4.Энэ хуулийн 112.1.1, 112.1.2-т заасан маргааны хувьд энэ хуульд заасан хэрэг хянан шийдвэрлэх ердийн хугацаа үйлчилнэ.
113.5.Энэ хуулийн 112.1.3, 112.4-т заасан маргааныг хянан шийдвэрлээд гаргасан Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн магадлалд хяналтын журмаар гомдол гаргах, гомдлыг хянан шийдвэрлэхэд энэ зүйлийн 113.1-113.3-т заасан хугацааг баримтална.
/Энэ хэсгийг 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар нэмсэн/
113.6.Шүүх энэ хуулийн 112.1.4-т заасан маргааныг хянан шийдвэрлэж, дараах байдлаар магадлал гаргана:
/Энэ хэсгийг 2019 оны 10 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
113.6.1.шийдвэрийг хэвээр үлдээж, нэхэмжлэлийн шаардлагыг хангахгүй орхих;
113.6.2.шийдвэрийг хүчингүй болгож, нэхэмжлэлийн шаардлагыг хангах;
113.6.3.шийдвэрийг хүчингүй болгож, маргааныг дахин шалгуулахаар шийдвэр гаргасан байгууллага, албан тушаалтанд буцаах.
113.7.Шүүх энэ хуулийн 112.4.2-т заасан маргааныг хянан шийдвэрлээд Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах тухай хуулийн 41 дүгээр зүйлд зааснаар гэрээ илт хууль бус болохыг тогтоосон бол гэрээний үүргийн гүйцэтгэлийг буцаах, эсхүл тэр даруй зогсоох нь нийтийн ашиг сонирхолд илт хохирол учруулахаар бол гэрээ эрх зүйн үйлчлэлгүй болох хугацаа, журмыг зохигчдын саналыг харгалзан тогтооно. /Энэ хэсгийг 2023 оны 06 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
114.1.Хуульд өөрөөр заагаагүй бол анхан шатны журмаар хэрэг хянан шийдвэрлээд гаргасан шүүхийн шийдвэрийг гардан авснаас хойш хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч 14 хоногийн дотор давж заалдах шатны шүүхэд давж заалдах гомдол гаргах эрхтэй.
114.2.Давж заалдах гомдлыг шийдвэр гаргасан шүүхээр дамжуулан гаргана.
114.3.Давж заалдах гомдлын үндэслэлд анхан шатны шүүхээр хэлэлцээгүй шинэ нотлох баримтыг заах эрхгүй.
114.4.Давж заалдах гомдлыг тухайн хэргийг шийдвэрлэсэн шүүх хүлээн авч, хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчид танилцуулах бөгөөд тэдгээрийн тайлбарыг авч хэрэгт хавсаргаж болно.
114.5.Энэ хуулийн 114.2-т заасан шүүх нь давж заалдах гомдолд хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчөөс гаргасан тайлбарыг хавсарган хэргийн хамт уг гомдлыг хүлээн авсан өдрөөс хойш нийслэлд гурван, орон нутагт долоо хоногийн дотор давж заалдах шатны шүүхэд хүргүүлнэ.
114.6.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч энэ хуулийн 113.2 114.1-д заасан хугацааг хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хэтрүүлсэн бол хугацаа сэргээлгэх хүсэлтээ холбогдох нотлох баримтын хамт анхан шатны шүүхэд гаргах бөгөөд уг хүсэлтийг хангах эсэхийг шүүгч тухайн хүсэлтэд хавсаргасан баримтыг хянаж, захирамж гарган шийдвэрлэнэ. /Энэ хэсэгт 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмэлт оруулсан./
114.7.Хуульд өөрөөр заагаагүй бол давж заалдах шатны шүүх хянан шийдвэрлэхээр хуулиар тусгайлан харьяалуулсан гомдол гаргах, уг гомдлыг хүлээн авахад энэ хуульд заасан журмыг баримтлана.
115.1.Давж заалдах гомдлыг бичгээр гаргана.
115.2.Давж заалдах гомдолд дараахь зүйлийг тусгана:
115.2.1.гомдлыг ямар шүүхэд гаргаж байгаа;
115.2.2.гомдол гаргагч этгээдийн ургийн овог, эцэг /эх/-ийн нэр, өөрийн нэр, оршин суугаа газрын болон цахим хаяг, хуулийн этгээд бол оноосон нэр, хаяг, цахим хаяг, оршин байгаа газрын хаяг, утас, факсын дугаар;
115.2.3.аль шүүхийн ямар шийдвэрийг давж заалдаж байгаа;
115.2.4.шүүхийн шийдвэрийг бүхэлд нь, эсхүл ямар үндэслэл, заалтыг зөвшөөрөхгүй байгаа;
115.2.5.гомдлын шаардлага.
115.3.Давж заалдах гомдолд гомдол гаргасан этгээд, хуулийн этгээд гаргасан бол байгууллагыг төлөөлөх эрх бүхий этгээд, албан тушаалтан гарын үсэг зурж, байгууллагын тамгыг дарсан байна.
115.4.Давж заалдах гомдол гаргаж байгаа этгээд энэ хуулийн 48 дугаар зүйлд заасан журмаар улсын тэмдэгтийн хураамжийг урьдчилан төлж, баримтыг гомдолд хавсаргах бөгөөд гомдлыг хэргийн оролцогчийн тоогоор хувилан өгнө.
115.5.Гомдол гаргах эрхгүй этгээдийн гаргасан давж заалдах гомдлыг шүүх буцаана.
116.1.Давж заалдах гомдол гаргасан этгээд шүүх бүрэлдэхүүн зөвлөлдөх тасалгаанд орохоос өмнө хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль ч үе шатанд давж заалдах гомдлоосоо татгалзах эрхтэй.
116.2.Давж заалдах гомдол гаргасан этгээд шүүх хуралдаан эхлэхээс өмнө гомдлоосоо татгалзвал түүнийг гомдол гаргаагүйд тооцож, шүүгч захирамж, харин шүүх хуралдааны явцад татгалзвал давж заалдах журмаар хэрэг хянан хэлэлцэх ажиллагааг хэрэгсэхгүй болгож, шүүх тогтоол гаргана. Энэ тохиолдолд улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаан олгоно.
116.3.Энэ хуулийн 66-68 дугаар зүйлд заасан нөхцөл байдал шүүх хуралдаан эхлэхээс өмнө илэрвэл шүүгч захирамж, шүүх хуралдаанаар хэргийг хянан хэлэлцэх явцад илэрвэл шүүх тогтоол гарган анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсан, хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрсөн, нэхэмжлэгч, хариуцагч эвлэрснийг баталж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгоно.
117.1.Давж заалдах шатны шүүх хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчид давж заалдах шатны шүүх хуралдаан хэзээ, хаана болохыг мэдэгдэж, тэдгээрийн шүүх хуралдаанд оролцох эрхийг хангах үүрэгтэй.
117.2.Энэ хуулийн 117.1-д зааснаар шүүх хуралдааны товыг мэдэгдсэн боловч шүүх хуралдаанд ирээгүй нь давж заалдах журмаар хэргийг хянан шийдвэрлэхэд саад болохгүй.
118.1.Давж заалдах гомдол гарсан хэргийг давж заалдах шатны шүүх хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэнэ.
118.2.Давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх шүүх хуралдааныг шүүгчдийн зөвлөгөөнөөс томилогдсон шүүгч даргална.
118.3.Давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэж байгаа шүүх зөвхөн гомдолд дурдсан үндэслэлээр хязгаарлалгүй хэргийг бүхэлд нь хянан үзнэ. /Энэ хэсгийг 2023 оны 06 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
118.4.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны журам зөрчсөн нь шүүхийн шийдвэр гарахад нөлөөлсөн бол гомдлоор хязгаарлахгүй. /Энэ хэсгийг 2023 оны 06 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар хүчингүй болсонд тооцсон./
118.5.Давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх шүүх хуралдаанд тухайн хэргийг хүлээн авч, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явуулсан шүүгч нь хэргийн талаар илтгэж танилцуулна.
118.6.Шүүх хуралдааны дэг нь илтгэгч шүүгчээс хэргийн талаар танилцуулах хүртэл энэ хуулийн 89, 90, 94, 96.1-д заасан журмаар зохицуулагдана.
118.7.Илтгэгч шүүгчээс нэхэмжлэлийн шаардлага, анхан шатны шүүхийн шийдвэрийн агуулга, давж заалдах гомдлын үндэслэлийг танилцуулж, гомдол гаргагч болон хэргийн бусад оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн давж заалдах гомдолтой холбоотой тайлбарыг сонсон шүүх бүрэлдэхүүн шаардлагатай гэж үзвэл хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчөөс асууж, тодруулсны дараа нэмэлт тайлбарыг сонсож, шүүх хуралдаан завсарлан шүүх бүрэлдэхүүн зөвлөлдөх тасалгаанд орно.
119.1.Давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэсэн шүүхийн магадлалд анхан шатны шүүхийн шийдвэрийн болон давж заалдах гомдлын агуулга, давж заалдах шатны шүүхээс гаргаж байгаа шийдвэр, түүний үндэслэл тусгагдсан байна.
119.2.Давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэсэн шүүх нь анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэвээр үлдээх, өөрчлөх, хүчингүй болгох шийдвэрийн аль нэгийг гаргана.
119.3.Магадлалыг шүүх хуралдааны оролцогчдод танилцуулан сонсгосноор хүчинтэй болно.
119.4.Магадлал хүчинтэй болсноос хойш 14 хоногийн дотор магадлалын агуулгыг бүрэн эхээр нь бичгээр үйлдэж, шүүх бүрэлдэхүүн гарын үсэг зурна. Магадлалыг хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч энэ хуулийн 108.4-т заасны дагуу гардан авах, эсхүл шүүх энэ хуулийн 108.6-д заасны дагуу хүргүүлнэ.
119.5.Магадлалд энэ хуулийн 123.2-т заасан үндэслэлээр хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч энэ хуулийн 119.4-т заасны дагуу магадлалыг гардан авсан, эсхүл хүргүүлснээс хойш 14 хоногийн дотор хяналтын журмаар гомдол гаргаж болно.
119.6.Энэ хуулийн 119.5-д заасан хугацааг хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хэтрүүлсэн бол хугацаа сэргээлгэх хүсэлтийг анхан шатны шүүхэд гаргах бөгөөд хүсэлтийг хангах эсэхийг шүүгч захирамж гарган шийдвэрлэнэ.
120.1.Давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэсэн шүүх анхан шатны шүүхийн шийдвэр хууль зүйн үндэслэлтэй гэж үзвэл уг шийдвэрийг хэвээр үлдээнэ.
120.2.Давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэсэн шүүх анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг зөв гэж үзсэн хууль зүйн үндэслэлээ магадлалд заах үүрэгтэй.
120.3.Анхан шатны шүүх нотлох баримтыг буруу үнэлсэн, эсхүл хууль буруу хэрэглэсэн бол давж заалдах шатны журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэсэн шүүх анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэсэгчлэн, эсхүл бүхэлд нь өөрчлөх эрхтэй.
121.1.Давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэсэн шүүх анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгосон бол дараахь шийдвэрийн аль нэгийг гаргана:
121.1.1.нэхэмжлэлийг хангасан анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгох;
121.1.2.нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосон анхан шатын шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсэг, эсхүл бүхэлд нь хангах;
121.1.3.анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, хэргийг хэрэгсэхгүй болгон нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах;
121.1.4.шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, анхан шатны шүүхээр дахин хэлэлцүүлэхээр буцаах.
121.2.Хэрэг хянан шийдвэрлэхэд хангалттай нотлох баримт цугларсан, шүүх хуралдаан болон хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа хуулийн дагуу явагдсан боловч шүүх нотлох баримтыг буруу үнэлсэн, эсхүл хуулийг буруу хэрэглэсэн бол давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэсэн шүүх энэ хуулийн 121.1.1, 121.1.2-т заасан шийдвэрийн аль нэгийг гаргана.
121.3.Давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэсэн шүүх дараахь үндэслэл илэрвэл энэ хуулийн 121.1.4-т заасан шийдвэрийг гаргана:
121.3.1.анхан шатны шүүх хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийг шүүх хуралдаанд биечлэн оролцох эрхийг нь хангалгүй хэргийг шийдвэрлэсэн;
121.3.2.хууль бус бүрэлдэхүүнээр хэргийг хянан шийдвэрлэсэн;
121.3.3.анхан шатны шүүх энэ хуулийг зөрчсөн нь шүүхийн шийдвэр гаргахад нөлөөлсөн байвал;
121.3.4.шүүх шаардлагатай нотлох баримтыг дутуу бүрдүүлсэн, эсхүл хуулийн шаардлага хангаагүй болон шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдээгүй нотлох баримтыг шүүхийн шийдвэрийн үндэслэл болгосон;
121.3.5.шүүх хэрэглэх ёсгүй хуулийг, эсхүл хуулийг буруу тайлбарлаж хэрэглэсэн ба шийдвэрийг өөрчлөх боломжгүй;
121.3.6.шүүхийн шийдвэрт шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн гарын үсэг зураагүй, эсхүл шүүх бүрэлдэхүүнд ороогүй шүүгч гарын үсэг зурсан;
121.3.7.шүүх нэхэмжлэлийн болон гуравдагч этгээдийн бие даасан шаардлага, түүний зарим хэсэгт нь дүгнэлт өгөөгүй, эсхүл шийдвэрлэлгүй орхигдуулсан нь шүүхийн шийдвэрт нөлөөлсөн бол.
122.1.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч энэ хуулийн 14.6, 54.2, 61.1, 65.1, 109.2, 111.3 114.6, 119.6, 123.7 дахь хэсэгт заасан болон гуравдагч этгээдийг оролцуулахаас татгалзсан тухай шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолд бичгээр гарсан өдрөөс нь хойш долоо хоногийн дотор давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргаж болно. /Энэ хэсэгт 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн хуулиар нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан./
122.2.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч энэ хуулийн 122.1-д зааснаас бусад шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолд гомдол гаргах эрхгүй.
122.3.Энэ хуулийн 112.1-д заасан хэргийг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад гаргасан шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолд гомдол гаргасан бол уг гомдлыг тухайн шатны шүүх хянан шийдвэрлэнэ.
122.4.Энэ хуулийн 112.1.3, 112.4-т заасан маргааны хувьд нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзснаас бусад хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад гаргах шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолд гомдол гаргахгүй.
122.5.Гомдол гаргаж болох шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолд энэ хуульд заасан холбогдох заалтыг бус хуулийн өөр зүйл, заалтыг баримталсан нь тухайн шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолд гомдол гаргах эрхийг хязгаарлахгүй.
122.6.Энэ хуулийн 122.1-д заасны дагуу гаргасан гомдлыг хүлээн авснаас хойш 10 хоногийн дотор давж заалдах шатны шүүх гурван шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр шийдвэрлэж, дараахь тогтоол гаргана:
122.6.1.шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолыг хэвээр үлдээж, гомдлыг хангахгүй орхих;
122.6.2.шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолыг өөрчлөх;
122.6.3.шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоолыг хүчингүй болгох.
122.7.Энэ хуулийн 122.6-д заасан тогтоол эцсийн шийдвэр байна.
123.1.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч энэ хуулийн 119 дүгээр зүйлд заасан магадлалд хяналтын журмаар гомдол гаргах эрхтэй.
123.2.Дараах үндэслэлээр Улсын дээд шүүхэд хяналтын журмаар гомдол гаргана:
123.2.1.шүүхийн хууль хэрэглээний зөрүүг арилгах; /Энэ заалтыг 2023 оны 06 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
/Энэ заалтын “анхан болон давж заалдах шатны шүүх хуулийг зөрүүтэй хэрэглэсэн;” гэснийг Үндсэн хуулийн цэцийн 2023 оны 05 дугаар сарын 03-ны өдрийн 02 дугаар дүгнэлтээр 2023 оны 12 дугаар сарын 15-ны өдрөөс эхлэн түдгэлзүүлсэн./
/Монгол Улсын Их Хурлын 2023 оны 06 дугаар сарын 08-ны өдрийн 40 дүгээр тогтоолоор хүлээн зөвшөөрсөн./
123.2.2.хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны ноцтой зөрчил гаргасан нь шүүхийн шийдвэрт нөлөөлсөн;
123.2.3.хуулийг Улсын дээд шүүхийн тогтоол, тайлбараас өөрөөр хэрэглэсэн; /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./ /Энэ заалтыг 2023 оны 06 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
/Энэ заалтын “шүүх хуулийг Улсын дээд шүүхийн албан ёсны тайлбараас өөрөөр тайлбарлаж хэрэглэсэн.” гэснийг Үндсэн хуулийн цэцийн 2023 оны 05 дугаар сарын 03-ны өдрийн 02 дугаар дүгнэлтээр 2023 оны 12 дугаар сарын 15-ны өдрөөс эхлэн түдгэлзүүлсэн./
/Монгол Улсын Их Хурлын 2023 оны 06 дугаар сарын 08-ны өдрийн 40 дүгээр тогтоолоор хүлээн зөвшөөрсөн./
123.2.4.эрх зүйн шинэ ойлголт, эсхүл хууль хэрэглээг тогтооход зарчмын хувьд нийтлэг ач холбогдолтой. /Энэ заалтыг 2023 оны 06 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
123.3.Давж заалдах шатны журмаар хэлэлцээгүй хэрэгт хяналтын журмаар гомдол гаргах эрхгүй.
123.4.Хяналтын журмаар гомдол гаргаж байгаа этгээдээс энэ хуулийн 48.1-д заасны дагуу улсын тэмдэгтийн хураамжийг урьдчилан төлүүлнэ.
123.5.Хяналтын журмаар гомдол гаргасан этгээд хяналтын шатны шүүх хуралдаанаас өмнө гомдлоосоо татгалзвал түүнийг гомдол гаргаагүйд тооцож, шүүгч захирамж, харин шүүх хуралдааны явцад татгалзвал хяналтын журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг хэрэгсэхгүй болгож, шүүх тогтоол гаргаж, улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаан олгоно.
123.6.Хяналтын журмаар гомдол гаргасны дараа хэргийн оролцогчид эвлэрсэн, нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсан, хариуцагч нэхэмжлэгчийн шаардлагыг зөвшөөрсөн бол анхан шатны шүүхийн шийдвэр, давж заалдах шатны шүүхийн магадлалыг хүчингүй болгож, хэргийг хэрэгсэхгүй болгоно. Энэ тохиолдолд улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаан олгохгүй.
123.7.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч энэ хуулийн 119.5-д заасан хугацааг хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хэтрүүлсэн бол хугацаа сэргээлгэх хүсэлтээ холбогдох нотлох баримтын хамт анхан шатны шүүхэд гаргах бөгөөд хүсэлтийг хангах эсэхийг шүүгч тухайн хүсэлтэд хавсаргасан баримтын хүрээнд захирамж гарган шийдвэрлэнэ.
124.1.Хяналтын журмаар гаргасан гомдлыг уг хэргийг анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэсэн шүүх хүлээж авах бөгөөд энэ хуулийн 114 дүгээр зүйлд заасан ажиллагааг гүйцэтгэнэ. Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч гомдлын талаар тайлбараа гаргах эрхтэй.
124.2.Гомдол хүлээж авсан шүүх хэрэгт улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, хэргийн оролцогчдын гомдлыг хавсарган гомдлыг хүлээж авсан өдрөөс хойш нийслэлд гурван хоногийн дотор, орон нутагт 14 хоногийн дотор Улсын дээд шүүхэд хүргүүлнэ.
124.3.Хяналтын шатны шүүх гомдлыг хүлээн авснаас хойш 21 хоногийн дотор танхимын нийт шүүгчийн хуралдаанаар хэлэлцэж дөрөв, түүнээс дээш шүүгч хяналтын шатны шүүх хуралдаанаар хэлэлцүүлэх талаар санал гаргавал энэ тухай тогтоол гаргана. /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
124.4.Энэ хуулийн 124.3-т заасны дагуу гомдлыг хяналтын шатны шүүх хуралдаанаар хэлэлцүүлэх шийдвэр гаргаагүй бол татгалзсанд тооцож, энэ тухай тогтоол гаргаж, улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаана. /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
124.5.Энэ хуулийн 124.3, 124.4-т заасан тогтоолд шүүгчид гарын үсэг зурснаар хүчин төгөлдөр болно. Тогтоол эцсийн шийдвэр байх бөгөөд гомдол гаргахгүй. /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
124.6.Гомдлыг хяналтын шатны шүүх хуралдаанаар хэлэлцүүлэх эсэхийг шийдвэрлэхэд хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч оролцохгүй. /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
125.1.Хэргийг шүүх хуралдаанаар хэлэлцүүлэх тогтоол гарснаас хойш 30 хоногийн дотор хяналтын шатны шүүх хуралдаанаар хянан шийдвэрлэнэ. /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
126.1.Хяналтын шатны шүүх хуралдаан хэзээ, хаана болохыг хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчид мэдэгдэнэ.
126.2.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчид шүүх хуралдааны товыг мэдэгдсэн боловч шүүх хуралдаанд ирээгүй нь хэргийг хянан шийдвэрлэхэд саад болохгүй.
127.1.Хяналтын журмаар хэргийг Улсын дээд шүүхийн таван шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэй хянан хэлэлцэж, энэ хуулийн 105.1-д заасан журмын дагуу шийдвэрээ гаргаж гомдлыг хангасан эсэхийг сонсгоно. Шийдвэрийг шүүх хуралдаан дууссан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор гаргах бөгөөд хугацааг тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөнөөс нэг удаа 30 хүртэл хоногоор сунгаж болно. /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан./
127.2.Шүүх хяналтын журмаар хэргийг дараахь байдлаар хянан шийдвэрлэж тогтоол гаргана:
127.2.1.шийдвэр, магадлалыг хэвээр үлдээж, гомдлыг хангахгүй орхих;
127.2.2.шийдвэр, магадлалд өөрчлөлт оруулах;
127.2.3.магадлалыг бүхэлд нь, эсхүл зарим хэсгийг хүчингүй болгож, шийдвэрийг хэвээр үлдээх, эсхүл өөрчлөх;
127.2.4.шийдвэр, магадлалыг хүчингүй болгож, хэргийг болон нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгох, эсхүл нэхэмжлэлийг хангах;
127.2.5.шийдвэр, магадлалыг хүчингүй болгож, хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр анхан болон давж заалдах шатны шүүхэд буцаах.
127.3.Тогтоолд анхан болон давж заалдах журмаар хэргийг хянан шийдвэрлэсэн шүүхийн шийдвэр, магадлалын тогтоох хэсгийн агуулга, хяналтын журмаар гаргасан гомдлын болон гаргаж байгаа тогтоолын хуулийн үндэслэлийг тусгаж, шүүх бүрэлдэхүүн гарын үсэг зурна. /Энэ хэсэгт 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан./
127.4.Тогтоолд шүүх бүрэлдэхүүн гарын үсэг зурснаар хүчин төгөлдөр болно. Тогтоолд анхан болон давж заалдах журмаар хэргийг хянан шийдвэрлэсэн шүүхийн шийдвэр, магадлалын тогтоох хэсгийн агуулга, хяналтын гомдлын болон гаргаж байгаа тогтоолын үндэслэлийг тус тус тусгана. /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
127.5.Хяналтын шатны тогтоол шүүхийн эцсийн шийдвэр байх бөгөөд тогтоолд гомдол гаргахгүй. /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
127.6.Хяналтын шатны шүүх хуралдааны тогтоол хүчин төгөлдөр болсноос хойш долоо хоногийн дотор хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчид хүргүүлнэ. /Энэ хэсгийг 2021 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн хуулиар нэмсэн./
128.1.Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч энэ хуулийн 127.2-т заасан тогтоолыг гардан авснаас хойш 30 хоногийн дотор хуульд харшилсан гэж үзвэл Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчид гомдол гаргаж болно.
128.2.Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчид гаргасан гомдлыг уг хэргийг анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэсэн шүүх хүлээн авч энэ хуулийн 114.4, 114.5, 124.1, 124.2-т заасан журмын дагуу хэргийн хамт Улсын дээд шүүхэд хүргүүлнэ. Энэ хуулийн 128.1-д заасны дагуу гомдол гаргасан этгээдэд энэ хуулийн 48.1, 48.3-т заасан журам хамаарахгүй.
128.3.Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч гомдлыг Улсын дээд шүүхийн хяналтын шатны захиргааны хэргийн шүүгчдийн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэх үндэслэлгүй гэж үзвэл 30 хоногийн дотор гомдол гаргагчид бичгээр хариу өгнө.
128.4.Хяналтын шатны шүүхийн шийдвэр гаргахад оролцсон шүүх бүрэлдэхүүний хоёр шүүгч тусгай санал гаргасан, эсхүл Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч хуульд харшилсан гэж дүгнэлт гаргасан бол хэргийг 30 хоногийн дотор Улсын дээд шүүхийн хяналтын шатны захиргааны хэргийн шүүгчдийн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэн шийдвэрлэнэ.
128.5.Энэ хуулийн 128.4-т заасан тохиолдолд Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч Улсын дээд шүүхийн хяналтын шатны захиргааны хэргийн шүүгчдийн нэгдсэн хуралдаан явуулах тухай шийдвэр гаргаж, хуралдааны тов тогтооно.
128.6.Энэ хуулийн 128.4-т заасан хуралдааныг Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч даргална.
128.7.Улсын дээд шүүхийн хяналтын шатны захиргааны хэргийн шүүгчдийн нэгдсэн хуралдаан нь Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээс гадна Захиргааны хэргийн танхимын нийт шүүгчдийн дөрөвний гурваас доошгүй нь оролцсоноор хүчинтэйд тооцогдоно.
129.1.Улсын дээд шүүхийн хяналтын шатны захиргааны хэргийн шүүгчдийн нэгдсэн хуралдаанаар хэргийг дараахь байдлаар хянан шийдвэрлэж тогтоол гаргана:
129.1.1.шийдвэр, магадлал, тогтоолыг хэвээр үлдээж, энэ хуулийн 128.4-т заасан санал, дүгнэлтийг хангахгүй орхих;
129.1.2.шийдвэр, магадлал, тогтоолд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах;
129.1.3.магадлал, тогтоолыг бүхэлд нь, эсхүл зарим хэсгийг хүчингүй болгож, шийдвэрийг хэвээр үлдээх, эсхүл өөрчлөх;
129.1.4.тогтоолыг бүхэлд нь, эсхүл зарим хэсгийг хүчингүй болгож, магадлал, шийдвэрийг хэвээр үлдээх, эсхүл өөрчлөх;
129.1.5.шийдвэр, магадлал, тогтоолыг хүчингүй болгож, хэргийг болон нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгох;
129.1.6.шийдвэр, магадлал, тогтоолыг хүчингүй болгож, хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр анхан болон давж заалдах, хяналтын шатны шүүхэд буцаах.
129.2.Энэ хуулийн 129.1-д заасан шүүхийн тогтоол танилцуулан сонсгомогц хуулийн хүчин төгөлдөр болно.
129.3.Улсын дээд шүүхийн хяналтын шатны захиргааны хэргийн шүүгчдийн нэгдсэн хуралдааны тогтоол шүүхийн эцсийн шийдвэр байна.
130.1.Анхан шатны шүүхийн шийдвэр болон магадлал, тогтоолд үг, үсэг, тооны зэрэг илэрхий алдаа байгаа бол тухайн шийдвэрийг гаргасан шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн залруулга хийж болно.
131.1.Хуулийн хүчин төгөлдөр шүүхийн шийдвэр /анхан шатны шүүхийн шийдвэр, давж заалдах болон хяналтын журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэсэн шүүхийн магадлал, тогтоол/-ийг дараахь үндэслэлээр шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас хянан үзэж болно:
131.1.1.шүүхийн шийдвэр гарах үед хэргийн оролцогчид мэдэгдээгүй болон мэдэгдэх боломжгүй байсан нотлох баримт илэрсэн;
131.1.2.шүүхийн шийдвэр гаргах үндэслэл болсон нотлох баримт хуурамч, эсхүл шүүгч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга, гэрч, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрч, хэргийн оролцогчийн хэргийг хянан шийдвэрлэх үед гаргасан үйлдэл /эс үйлдэхүй/ гэмт хэрэг болох нь шүүхийн хуулийн хүчин төгөлдөр шийтгэх тогтоолоор тогтоогдсон;
131.1.3.шүүхийн шийдвэр гарах үндэслэл болсон шүүхийн шийтгэх тогтоол болон шийдвэр, эсхүл захиргааны болон бусад байгууллагын шийдвэр нь хууль бус байсны улмаас хүчингүй болсон;
131.1.4.гуравдагч этгээдийг татан оролцуулалгүйгээр шүүхээс хэргийг хянан шийдвэрлэсэн нь шүүхийн шийдвэрт ноцтойгоор нөлөөлсөн.
132.1.Шүүхийн шийдвэрийг шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас хянуулах тухай хүсэлтийг хянуулах үндэслэл байгааг мэдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор хэргийн оролцогч, төлөөлөгч, өмгөөлөгч уг шийдвэрт давж заалдах, эсхүл хяналтын журмаар гомдол гаргаагүй бол анхан шатны, гомдол гаргасан бол тухайн шатны шүүхэд гаргана.
132.2.Шүүхийн шийдвэр хуулийн хүчин төгөлдөр болохоос өмнө энэ хуулийн 131.1-д заасан үндэслэл шинээр илэрсэн бол шүүхийн шийдвэр хуулийн хүчин төгөлдөр болсноос хойш 30 хоногийн дотор энэ хуулийн 132.1-д заасан хүсэлтийг гаргаж болно.
132.3.Захиргааны актыг түдгэлзүүлэн шийдвэрлэсэн бол шинэ захиргааны акт гарснаас хойш 30 хоногийн дотор энэ хуулийн 132.1-д заасан хүсэлтийг гаргаж болно.
132.4.Хүсэлтийг бичгээр гаргаж түүнд шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын талаарх баримтыг хавсаргана.
132.5.Шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас шүүхийн шийдвэрийг хянуулах тухай хүсэлт гаргасан этгээд шүүх хуралдаанаас өмнө хүсэлтээсээ татгалзвал түүнийг хүсэлт гаргаагүйд тооцно.
133.1.Шүүхийн шийдвэрийг шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас хянуулах тухай хүсэлтийг энэ хуульд заасан журмын дагуу тухайн шатны шүүх хуралдаанаар хянан шийдвэрлэнэ.
133.2.Шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас шүүхийн шийдвэрийг хянахад анхан шатны шүүхийн шийдвэр гаргасан шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн дахин оролцохгүй.
133.3.Хүсэлт гаргасан этгээд шүүх хуралдаанд оролцохыг хүсвэл түүнд мэдэгдэх ба хүсэлт гаргасан этгээд хүрэлцэн ирээгүй нь хүсэлтийг шийдвэрлэхэд саад болохгүй.
133.4.Шүүх хуралдаанаар шинээр илэрсэн нөхцөл байдлыг баталж байгаа шинэ нотлох баримтыг үндэслэн шинээр илэрсэн нөхцөл байдлыг тогтоох, уг нөхцөл байдал нь шийдвэрийг гаргахад хэрхэн нөлөөлсөн, шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас хэргийг дахин хянан шийдвэрлэх хууль ёсны үндэслэл байгаа эсэхийг шийдвэрлэнэ.
133.5.Шүүх хүсэлтийг шүүх хуралдаанаар хянан шийдвэрлээд түүнийг хангах, эсхүл хангахаас татгалзах тухай тогтоол гаргана.
133.6.Шүүх шинээр илэрсэн нөхцөл байдлыг тогтоосон нөхцөлд шүүхийн урьд гаргасан шийдвэрийг хүчингүй болгож, хэргийг ердийн журмаар хянан шийдвэрлэнэ.
134.1.Биелэгдсэн шийдвэрийг шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас дахин хянан шийдвэрлэсэн шүүх хүчингүй болгож байгаа бол биелэгдсэн шийдвэрийг цуцлах тухай асуудлыг тухайн хэргийг хянан шийдвэрлэсэн шүүхээр шийдвэрлүүлэхээр шилжүүлнэ.
135.1.Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэхтэй холбоотой ажиллагааг Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай хуулийн дагуу явуулна.
136.1.Шүүхийн шийдвэрийг гүйцэтгэх үндэслэл нь шүүхийн шийдвэр болон түүний үндсэн дээр олгогдох гүйцэтгэх хуудас байна.
137.1.Хууль тогтоомж зөрчсөн этгээдэд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүй бол дараахь шийтгэлийг шүүгч зөрчлийн шинж байдлыг харгалзан гэм буруутай этгээдэд оногдуулна:
137.1.1.энэ хуулийн 32.2-т зааснаар шүүхээс шаардсан нотлох баримтыг гаргаж өгөөгүй бол хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг нэгээс тав дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох;
137.1.2.энэ хуулийн 57.2-т заасан хугацаанд хариу тайлбараа гаргаж өгөөгүй бол хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг нэгээс тав дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох;
137.1.3.энэ хуулийн 59.10-т зааснаар шүүхэд хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр ирээгүй бол хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг нэгээс тав дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох.
137.2.Шүүхийн шийдвэрийг биелүүлэлгүй хоёр, түүнээс дээш удаа торгох шийтгэл авагдсан хариуцагчид шүүгч Төрийн албаны тухай хууль, холбогдох бусад хуульд заасан сахилгын шийтгэлийг оногдуулах мэдэгдлээ эрх бүхий дээд шатны байгууллага, албан тушаалтанд хүргүүлнэ.
137.3.Энэ хуулийн 137.2-т заасан мэдэгдлийг хүлээн авсан эрх бүхий албан тушаалтан, байгууллага мэдэгдлийг хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор хуульд заасан сахилгын шийтгэлийг шүүхийн шийдвэрийг биелүүлээгүй этгээдэд оногдуулж, энэ тухай шүүхэд мэдээлнэ.
/Энэ зүйлийг 2017 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн хуулиар хүчингүй болсонд тооцсон/
138.1.Энэ хуулийг 2016 оны 7 дугаар сарын 01-ний өдрөөс эхлэн дагаж мөрдөнө.
МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДАРГА З.ЭНХБОЛД
-->
@media (max-width: 768px) {
.responsive_mobile {
padding: 0 15px !important;
}
}
.icon-s {
position: absolute;
left: -80px;
top: 23px;
}
p em {
float: none !important;
}
em {
width: 100%;
float: left;
}
.icon-s .fa {
width: 14px;
float: left;
position: relative;
left: 0px;
font-size: 10px;
color: #2196f3;
font-weight: bold;
}
.msg_head:hover {
cursor: pointer;
}
.msg_draft:hover{
cursor: pointer;
}
.print-zuil:hover {
cursor: pointer;
}
.print-zuil {
color: #2196f3 !important;
}
table th,
table td
{
padding: 5px;
}
/* .shine-huuli-body table {
table-layout: initial !important;
overflow: auto;
width: initial !important;
display: block;
} */
.nomigration p {
width: 100% !important;
float: left !important;
}
/* section table td, section table th {
text-align: initial;
} */
/* table {
border-spacing: 0;
float: left;
border-collapse: collapse;
} */
$('body').on('click', '.msg_head', function () {
var $this = $(this),
$parent = $this.closest('.tab-pane');
if ($this.hasClass('opened_head')) {
$this.removeClass('opened_head');
$this.addClass('closed_head');
$parent.find('section[data-parentid="'+ $this.attr('id') +'"]').hide();
} else {
$this.addClass('opened_head');
$this.removeClass('closed_head');
$parent.find('section[data-parentid="'+ $this.attr('id') +'"]').show();
}
});
Сонсох / Сонгосон утга сонсох
Word
Хэвлэх
Хуваалцах
Текст томруулах
A
A
A
$.fn.slideFadeToggle = function(speed, easing, callback) {
return this.animate({
opacity : "toggle",
height : "toggle"
}, speed, easing, callback);
};
$(function(){
//hide the all of the element with class msg_body
//$(".msg_body").hide();
//toggle the componenet with class msg_body
$(".msg_head").click(function() {
$(this).toggleClass("closed_head").next(".msg_body").slideFadeToggle(400);
});
$(".printpage").click(function() {
$(this).parent().parent().printElement({
printMode : "popup"
});
});
});
Монгол Улсын хууль, тогтоомжийн албан бус англи орчуулгыг зөвхөн судалгаа шинжилгээ болон мэдээллийн зорилгоор ашиглах боломжтой. Үүнээс үүдэх хууль зүйн аливаа үр дагаврыг ХЗДХЯ, ХЗҮХ хариуцахгүй болно.
Сонсох / Сонгосон утга сонсох
Word
Хэвлэх
Текст томруулах
A
A
A
(2022 - 11 - 14 -ний өдрийн орчуулга) Unofficial translation LAW OF MONGOLIA February 4, 2016 Ulaanbaatar city ON Administrative Procedure /Renewed edition / CHAPTER ONE GENERAL PROVISIONS Article 1.Purpose of the Law 1. 1.The purpose of this law is to regulate relations concerning administrative case procedures of the courts in response to claims by a natural person and legal entity to protect its rights and legal interests that have been violated or may potentially be violated as a consequence of unlawful action by an administrative agency and as well as claims by persons who represent the public interest, and by an administrative agency and if provided by law. Article 2.Legislation on Administrative Procedure in Court 2. 1.The legislation on the administrative procedure in court consists of the Constitution of Mongolia, the General Administrative Law, the Law on Mongolian Courts, this law, and other legislative acts enacted in conformity with these. /The amendment to this paragraph was made according to the law as of January 15, 2021/ Article 3.Definitions 3. 1.The following terms used in this law shall have meanings as follows: 3.1.1."administrative agency" means organizations as defined by Article 5 of the General Administrative Law; 3.1.2."administrative action" means actions as defined by Article 11 of General Administrative Law; 3.1.3."claim" means a petition lodged in the administrative court by a natural person or legal entity to protect its rights and legal interests that have been violated or may potentially be violated as a consequence of unlawful action by administrative agencies and as well as claims by persons who represent the public interest, and if provided by law by administrative agencies for the resolution of disputes raised in relation to the implementation of public administration functions; 3.1.4."decision of first instance court" means a decision made by the first instance administrative court after reviewing and deciding an administrative case; 3.1.5." judicial panel decision" means a decision made by a panel of judges during the administrative case proceeding or by an appellate level court after reviewing an administrative case; 3.1.6." appellate court judgment " means a decision made by the appellate court for administrative after reviewing and deciding an administrative case; 3.1.7."judge order" means a decision made solely by a judge in the process of adjudicating an administrative case; 3.1.8."ordinance" means a decision imposing sanctions according to the law on the violator in the administrative court procedure ; 3.1.9."authorized person representing the public interest at the administrative court" means a person who is authorized by law or a nongovernmental organization that meet s the requirements stated in Article 18.3 of this law; 3.1.10."natural person" means a citizen of Mongolia, a foreign citizen , or a stateless person. 3.1.11."complaint" means an application submitted to an administrative court requesting to review the decision issued by the authorized person provided by law, order and decision of a judge, a petition requesting to review the decision of a court of the first instance or appeal, or conclusion made by the prosecutor according to the Law on Petty Offence Procedure. /This provision was added according to the law as of May 18, 2017/ Article 4.Equality before the court 4. 1.An administrative court procedure (hereinafter referred to as case proceeding) shall be based on the principle of equality, without discrimination of any person by ethnicity, language, race, gender, social origin, social status, property, job, position, religion, opinion, education or other, nor of any legal entity by type of ownership and size. Article 5.Implementation of judicial power and independence of a judge 5. 1.Judicial power shall be exercised by a court established according to law. 5.2.A judge shall be independent and shall be governed solely by law, and the independence of a judge shall be guaranteed by law. Article 6.Adversarial principle 6. 1.The case proceeding shall be based on the adversarial principle. 6. 2.The adversarial principle shall apply to all stages of the case proceeding. 6. 3.Case participants, their representatives and attorney s shall debate by proving or denying the case facts, the faulty actions by participants, legal grounds , and the application of the law. 6. 4.Case participants, their representatives , and attorney s shall attend court sessions in person and shall have equal rights to give oral and written statements, and present and analyze the evidence. Article 7.Inquisitorial principle 7. 1.An administrative court shall be responsible for clarifying the case situations, compiling and evaluat ing the evidence that is material to adjudication of the case, and shall involve the participants in the case. 7. 2. The court's implementation of the inquisitorial principle shall not restrain the rights of the case participants, and their representative and attorney to present evidence and the relevant request material to the case. 7. 3.The principle stipulated in Articles 7.1, 7.2 are not subject to the adjudication of a complaint. /This paragraph was added according to the law as of May 18, 2017/ /The State Great Khural accepted the Constitutional Court Decision No.15 of November 21, 2018 that held the provision "The principle stipulated in provisions 7.1, 7.2 of this article is not subject to the adjudication of a complaint" is unconstitutional by the Decision No.88 of December 6, 2018 / /This paragraph was invalidated according to the law as of April 18, 2019/ Article 8.Language of the judicial proceeding 8. 1.The case proceeding shall be conducted in the Mongolian language, with a record of proceedings in the state official language. 8. 2.If a participant in the case proceeding does not understand the Mongolian language, they shall have the right to provide statements and testimony and to submit evidence in their native language or any other language and writing in which they are fluent, and if the participant cannot communicate in an official language and writing because of a disability, they may use sign language and special characters. 8. 3.The court shall be responsible for presenting statements, testimony and evidence from persons stated in Article 8.2 of this law, and the process of adjudicating the case to the participants via interpreters and translators. 8. 4.Evidence in a foreign language shall be formally translated into Mongolian language. Article 9.Open court session 9. 1.Court sessions of all levels shall be held openly. 9. 2.Court sessions can be held fully or partially closed upon the request of participants, their representative, and attorney, or by or at the court's initiative if evidence or the event is related to the state and official secret s , or organizational secrets , or personal sensitive information. /The amendment to this paragraph was made according to the law as of December 17, 2021/ 9. 3.An incapacitated person, a person under the influence of alcohol or narcotics, or a nonparticipant of the case under 18 years shall not be permitted in the courtroom. 9.4.A person under the age of 18 years attending the court session as a visitor, guided by a teacher or instructor, with permission from chair of the judicia l panel shall not be subject to Article 9.3 of this law. Article 10.Court sessions are to be conducted continuously 10. 1.All level court session s shall be continuous and non-stop throughout the day, except for necessary time for rest. 10.2.A judge and panel shall have no right to adjudicate any other case until the proceedings of the case under adjudication are finished, or until the adjudication process is adjourned or suspended. Article 11.Application of the law 11.1. A court shall apply the Constitution of Mongolia and international treaties to which Mongolia is party and other legislation when adjudicating a case. 11. 2.If a judge or panel considers the laws under adjudication, or international treaties are not in conformity with the Constitution of Mongolia, the judge or panel shall suspend proceedings and submit the relevant opinion to the Supreme Court. 11. 3.The Supreme Court shall discuss the opinion stipulated in Article 11.2 of this law and submit a request to the Constitutional Court if it finds the opinion well-grounded . In case of considering the opinion groundless, it shall be returned to the Court that has submitted the opinion for resolution in accordance with the general procedure . 11. 4.In the absence of legislation that could regulate the matter in issue, Court shall apply generally regulated legislation. In the absence of such legislation, the Court shall resolve the issue in conformity with the contents , general grounds, and principles of the Constitution. 11. 5.If legislation other than the Constitution of Mongolia is in contradiction, the court shall apply the law that sets forth the most detailed regulations on the issue; without such a law, the court shall apply the most relevant law that last came into effect. 11. 6.Court shall not refuse to resolve a case on the grounds that there are no legal norms to regulate the matter in issue or the absence of such norms is not clear. 11. 7.Court shall not refuse to apply a norm of legislation on the grounds that laws are in contradiction, unfair, or in contravention of public order and morality . Article 12.Compulsory enforcement of administrative court decisions 12. 1.Decisions by the administrative court shall be made in the following forms. 12.1. 1.decision of first instance court; 12.1. 2. appellate court judgment; 12.1. 3. judicial panel decision; 12.1. 4.judge order; 12.1. 5.ordinance . 12. 2.Administrative agency, legal entity, officer and natural person in the territory of Mongolia shall be obliged to abide by and implement a court decision as compulsory; failure to implement a decision voluntarily shall be subject to enforcement in compliance with grounds and rules set forth in the law. Article 13.Disputes subject to adjudication in the administrative court 13. 1.Administrative court shall adjudicate public law disputes other than those which are under the jurisdiction of the Constitutional Court or other courts. 13. 2.Actions stated in Article 3.1 of General Administrative Law shall not be under the jurisdiction of the administrative court. chapter two FILING A CLAIM TO COURT Article 14.Period for lodging claims to the administrative court 14. 1.Unless otherwise provided in law, and if the process of lodging a complaint is carried out in compliance with the General Administrative Law, a claim shall be submitted to the court of the administrative case within 30 days of a decision of notification in the following cases: 14.1. 1.plaintiff disputes a decision by an upper-level administrative agency or an administrative agency with the function of redressing complaints; 14.1.2.the respective administrative agency has failed to obey the decisions of an upper-level administrative agency or an administrative agency with the function of redressing complaints. 14. 2.If a complaint submitted to an upper-level administrative agency or an administrative agency with the function of redressing complaints remains unresolved within a period provided in the General Administrative Law, the claim shall be lodged with the court within 30 days of the expiration of the period. 14. 3.If the law provides direct lodgment of claims to the court, a claim shall be lodged with the court within the legally stipulated period, or if no period is set, within 30 days of notification of the decision. 14. 4.If there is no upper-level administrative agency or an administrative agency that redresses complaints, a claim shall be lodged with the court directly within 30 days of notification of the administrative decision. 14. 5.Claims requesting a determination of clearly unlawful administrative acts and administrative contracts by an administrative agency and claims on administrative normative acts shall not be subject to periods as stated in Articles 14.1-14.4 of this law. 14. 6.If the period stated in Articles 14.1-14.4 of this law is exceeded for a justifiable reason, a natural person, legal entity or person authorized to represent the public interest shall submit to the court of the administrative case a request for restoration of the period, along with supporting evidence, and a judge may allow restoration of the case for up to three years since expiration. 14. 7.If periods stated in Articles 14.1-14.4 of this law have exceeded for a faulty action of an administrative agency, Article 14.6 of this law shall not apply. Article 15. The territorial jurisdiction of administrative cases 15.1.A claim shall be made to the court of administrative cases in the area where the administrative agency is located. Article 16.Court jurisdiction 16. 1. The f irst instance administrative court shall adjudicate administrative cases at first instance based on this law. 16. 2. The appellate administrative court shall adjudicate at first instance on administrative cases that have jurisdiction by law, and administrative cases at the appellate level that were adjudicated at first instance by courts. 16. 3.The Supreme Court shall adjudicate administrative cases adjudicated at the appellate level on the cassation procedure . 16. 4.The Supreme Court shall adjudicate at appellate level on administrative cases that were adjudicated at first instance by the appellate administrative court. 16. 5.Disputes between first-instance courts concerning the court jurisdiction shall be resolved by the Judge Council of the appellate administrative court. /The amendment to this paragraph was made according to the law as of January 15, 2021/ 16. 6.If provided by law, appellate administrative courts and the Supreme Court shall adjudicate cases at first and appellate level under the exclusive jurisdiction. CHAPTER THREE LEGAL STATUS OF CASE PARTICIPANTS Article 17.Case participant 17. 1.Case participants mean the plaintiff, the defendant and the third party. 17.2.A Representative and an attorney of the plaintiff, a defendant and a third party are not considered an individual participant of an administrative case, but a person expressing and protecting the rights and legal interests of the principal. 17. 3.The plaintiff means a person who lodged the claim as stated in Article 3.1.3 of this law. 17. 4.The defendant means an administrative agency and officer who has implemented administrative actions described in the claim. 17. 5.Third party means a person whose rights and legal interests are affected by the disputed administrative act and contract described in the claim. Article 18. The l egal capacity of the case participant 18.1.A natural person, legal entity and administrative agency shall have the right to participate in the case proceeding. 18.2.A judge may decide to involve any organization without legal status required for the adjudication of the case in the case proceeding by an order. 18.3. A person authorized to represent the public interest, other than those exclusively entitled by law, shall have the right to lodge a claim with the court on the issues of environment, child rights, public health and public property; these organizations shall meet the following requirements: 18.3.1.the claim must be consistent with the organizational purpose of the by-laws; 18.3.2.the organization shall have at least the last three years of history of practicing for the organizational purpose of the by-laws. Article 19. The legal ability of the case participant 19. 1.Person with full legal ability means to have the ability to exercise his/her rights provided in the administrative norms in the court, take responsibility and perform by the representative. 19. 2.The rights and legal interests of a person with partial or limited legal ability and, as well as of a person deemed legally unable as a consequence of mental illness shall be protected in court by their parent, custodian , or guardian. 19.3.A person aged 16-18 years may at their own request participate in the case proceeding with permission from a parent, custodian, or guardian. Article 20.Rights and obligations of a plaintiff 20.1.A plaintiff shall have the following rights when participating in the case proceeding: 20.1. 1.modify the claim, increase or reduce the size of the claim, partly or wholly withdraw a claim, and settle with the defendant; 20.1. 2. have access to claim, response, evidence, and the dossier from the case participants, their representative and attorney, take notes and make copies, give statements on these documents, and participate in the court session; 20.1. 3.present evidence, get a testimony from a witness, request for appointing an expert, c ompil e other evidence, request for a partial exclusion from the evidence, and request to adjourn the court session on grounds provided by law; 20.1. 4.r equest to disqualify and remove a judge or panel, court clerk, expert, translator and interpreter for a legal cause ; 20.1. 5. q uestion the other participants of the court session; 20.1. 6.lodge a complaint against a court decision; /The amendment to this sub-paragraph was made according to the law as of January 15, 2021/ 20.1. 7.other rights provided by law. 20.2.A plaintiff shall have the following obligations when participating in the case proceeding: 20.2. 1.arrive as summoned by the court; 20.2. 2.obey the rules of the case proceeding and courtroom protocol ; 20.2. 3.fulfill the requirements by the court; 20.2. 4.provide true and correct statements on the case to the court; 20.2. 5.receive the court decision within the period provided by law; 20.2. 6.implement the legally effective court decision. 20. 3.For a person lodging a claim representing the public interest, it is prohibited to withdraw wholly or partly from a claim once the case was initiated in court. Article 21.Rights and obligations of a defendant 21.1.A defendant shall have the following rights when participating in the case proceeding: 21.1. 1. admit , fulfill or reject the claim, settle with the plaintiff; 21.1. 2.rights provided in Articles 20.1.2-20.1.7. 21.2.A defendant shall have the following obligations when participating in the case proceeding: 21.2. 1.provide a written response to the claim within the period specified by the court, submit demanded evidence; 21.2. 2.participate in the case proceeding by itself or by the representative ; 21.2. 3.obligation stated in Article 20.2 of this law. Article 22.Rights and obligations of a third party 22.1.A third party making an independent claim on the facts in a dispute initiated by the main claim, or a person who considers that its rights and legal interests are affected by the claim, shall be permitted to participate in the case proceeding either at its own request or a judge's decision. 22. 2.If a third party described in Article 22.1 of this law does not participate in the case proceeding, a relevant request shall be submitted in writing. 22.3.A third party making an independent claim has the rights and obligations as the case participants. 22.4.A third party who has no independent claim has the same rights and obligations as case participants except for the rights to modify, increase or reduce the claim, admit and settle, or withdraw from the claim. Article 23.Several persons jointly lodging a claim 23. 1.Several plaintiffs may jointly lodge a claim with the same demand for the case proceeding. 23. 2.In cases as provided in Article 23.1 of this law, the plaintiffs may appoint a shall ask within 14 days of the initiation of the case in the court to appoint a representative. 23. 4. I f the plaintiffs do not appoint a representative within the period as in Article 23.3 of this law, the judge shall appoint a representative from them. 23. 5.There may be up to five representatives. For a case with over 50 plaintiffs, a judge may add the number of representatives. Article 24.Co -defendant 24. 1.One claim may have several defendants, whom all have the right to participate in the case proceeding independently. 24. 2.If co-plaintiffs decide that they have no conflict of interest, are unnecessary to participate in the case proceeding, and it will not affect a court decision negatively, they may appoint one of them as their representative. Article 25.Replacing the defendant 25. 1.If the defendant was established to be not the real defendant, a judge shall replace it with the real defendant, with permission from the plaintiff. 25. 2.If the plaintiff disagrees with the replacement of the defendant, the judge shall involve the real defendant in the case proceeding as a co-defendant. 25.3.A defendant shall be replaced before collecting the evidence, and if a defendant should be changed after the evidence collection, the newly established defendant and the co-defendant shall have the right to demand new representation and evaluation of evidence. Article 26.A succession of rights in a case proceeding 26. 1.If a case participant in the dispute withdraws from the dispute /deceased, is considered to be missing, dissolution of a legal entity, transfer of a claim or duties to others, or an administrative agency is restructured/, a court may replace the case participant with who inherits the rights at the request of an interested party and the successor. A succession of rights may take place at any stage of the case proceeding. 26. 2. The succession of an administrative agency shall be regulated under Articles 5.2 and 8 of the General Administrative Law. 26. 3.The successor of the rights shall have the rights and obligations of the original case participant. Article 27.Representing natural person, legal entity, and administrative agency in a case proceeding 27. 1.If a legally capable person deems it necessary, he/she may appoint a representative for the case proceeding. 27.2.A person representing an organization without power of attorney but authorized within the framework of entitlement by other law, legislative act, or establishment documents, or their authorized representative may represent the legal entity in the case proceeding. 27.3.A person representing an organization without a power of attorney shall submit the document proving its position and the authorized rights and a power of attorney issued by the other person to the administrative court. 27.4.A power of attorney shall conform to the following requirements: 27.4.1.to be signed by the principal; a power of attorney from a legal entity shall be signed and sealed by the person entitled to represent the legal entity without a power of attorney; 27.4. 2. specify the date of issuance; 27.4. 3.if required by law, to be notarized; 27.4. 4. indicate the administrative case to participate clearly; 27.4. 5.if issued with a valid period, indicate the period. 27.5.A power of attorney does not conform to the requirements stated in Article 27.4 of this law shall be invalid. 27.6.A power of attorney for a certain period shall be valid for no more than three years; a power of attorney without a specified period shall be valid for one year after issuance. 27.7.A case participant who is represented by the representative under a power of attorney may not participate in the case proceeding. 27. 8.An administrative agency shall be represented according to Article 6 of the General Administrative Law; and Article 27.7 of this law shall not apply. Article 28.Authority of the representative 28.1.A representative shall act to protect the rights and legal interests of its principal within the legislative framework. 28.2. If specifically stated in the power of attorney by the principal, the representative may exercise the following rights: 28.2.1.to sign on the claim and provide a response; 28.2.2.to a dmit the demand o n the claim; 28.2.3.to reject the claim partly or wholly; 28.2.4. to m odify, increase or reduce the scope of the claim; 28.2.5.to settle; 28.2.6.to appeal against the court decision on the appellate and the cassation procedure ; 28.2.7. to t ransfer the power of attorney by the principal to another; 28.2.8. to d emand enforcement of the administrative court decision. Article 29.The circumstances preventing representation and termination of representation 29. 1.The following persons shall be prohibited from participating in the case proceeding as a representative: 29.1.1.an underaged person, a person with partial or limited legal ability , or a legally disabled person; 29.1.2.a third party or a witness; 29.1.3. a j udge, prosecutor, or investigator aside from cases which involved as a parent, custodian or guardian, or representing its agency in the case proceeding. /The amendment to this provision was made according to the law as of May 18, 2017 / 29. 2.The representation shall terminate for the following reasons: 29.2.1.a representative has withdrawn its rights; 29.2.2.the principal has annulled its power of attorney; 29.2. 3.unless otherwise provided by law or a contract, the principal is deceased, or is no longer legally able; 29.2.4.the legal entity has liquidated; 29.2.5.the period of the power of attorney has expired. 29. 3.The principal shall have the right to withdraw the power of attorney, and a representative shall have the right to refuse the power of attorney. In this case, the court shall be notified immediately, and if defaulted, the principal shall be liable for the consequences. Article 30.Participation of an attorney in the case proceeding 30.1.A case participant may get legal assistance from an attorney at any time and stage of the case proceeding. 30. 2.The right of an attorney in case proceedings shall be determined by the written request from a recipient of legal assistance or by the contract between the parties. 30. 3.An attorney shall have the following rights in case proceeding: 30.3. 1.have access to the administrative case evidence and the dossier, to be provided with adequate time to study them, to take notes, and make copies of the documents at its own expense; 30.3. 2.provide evidence during the case proceeding, exclude evidence from the case, demand new evidence and inspection of the relevance to the case, and apply for the appointment of an expert; 30.3.3. to request to disqualify and remove a judge or panel, court clerk, expert, translator and interpreter on grounds provided in the law; 30.3.4.to appeal against the court decision on the appellate and the cassation procedure ; 30.3. 5. p articipate in a case proceeding and question the case participants and other participants, respond to statements and inquiries from their client; 30.3. 6.have access to the court session minutes , submit a relevant suggestion or request in writing; 30.3. 7.other rights provided in law. 30. 4.An attorney shall have the following obligations in case proceeding: 30.4.1.to p rotect the rights and legal interests of the recipient of legal assistance; 30.4.2.to strictly comply with the Constitution of Mongolia, other legislation, and ethical norms of lawyers and attorneys; 30.4.3.to p rotect the client's rights and legal interests comprehensively and consistently with every method that is not contrary to law; 30.4.4.to not disclose confidential information about government, agency, a natural person and the client which became aware during the advocacy; 30.4.5. to r efrain from acts contrary to the client's rights and legal interests; 30.4.6.to refuse illegal demands from the client; 30.4.7. to appear in the court session on time unless there is a justifiable reason. chapter four EVIDENCE Article 31.Evidence 31. 1.Evidence shall mean any factual information on which the participants of a case base their claim and objection, has significance for the Court to resolve the case, was obtained through methods prescribed by law, and is necessary to establish objective circumstances of the case. 31.2.Evidence of a case shall be established by proving tools such as statements of the case participants and their representative or attorney, the testimony of witnesses, written, digital or physical evidence, documents, conclusions of experts, film and photos, paintings, audio, images, audio-video recordings, molds printed off from traces, record and notes taken during the search, experiment, identification process or the court session minutes . 31.3.Judge and participants in the court session shall be prohibited to disclose state and official secrecy, the secrecy of an organization, and personally sensitive information that was made known during the closed session or entrusted to the judge in relation to his/her official duty. /The amendment to this paragraph was made according to the law as of December 17, 2021/ Article 32.Collecting and presenting evidence 32. 1.An administrative court shall have the duty to collect evidence that is material to the case adjudication. 32.2.The administrative court shall have the right to demand evidence that is material to the case adjudication from agencies, officers and natural persons, and those shall comply with the court demand. 32.3.Case participants, their representatives and attorneys shall present evidence reasoning the claim and response which was submitted to the court and shall indicate the evidence source if parties are unable to present evidence, or if there is evidence as yet unknown to the court. 32. 4.Prior to setting the court session date, the case participants, their representative and their attorney shall collect evidence and shall have the right to demand to collect evidence from the administrative court. 32. 5.Case participants, their representatives and attorneys shall be prohibited to submit false evidence or evidence that has not been obtained by the legal method. 32. 6.An administrative court shall exclude from the case evidence that is irrelevant to the case, not material to prove, and not permitted by law; and shall not ask for such evidence to be presented. 32.7.Persons who violate Article 32.5 of this law shall be subject to legal sanction. 32.8.A case participant not presenting the evidence in their possession to the court shall not serve as the ground for accusing the court. Article 33.Collecting evidence abroad 33. 1.If it is necessary to collect evidence abroad, it may be addressed to the relevant organization through an authorized agency, at the request of the case participants, their representative and attorney , or at the court's initiation. 33.2.Rules on responding to a court request shall be regulated by the treaty on mutual legal assistance with the corresponding country; if such a treaty does not exist, it may be negotiated through diplomatic channels. Article 34.Evaluating the evidence 34.1.A court shall evaluate the case evidence with its own free conviction after comparing it objectively from every side. 34. 2.Evidence shall be evaluated for its relevance, materiality, credibility , and certainty . 34. 3.For c ourts, no evidence shall be established as being fixed truth in advance . 34. 4.If a fact material to adjudicating a case has a lready been established by a legally effective court decision or a publicly known fact, then it shall not be proven again. 34.5.Any evidence obtained in contravention of the legal rule on evidence presentation and collection shall lose its admissibility and shall not be grounds for a court decision. 34. 6.Evidence not presented to a first instance court shall not be presented at appellate and the cassation instance court. Article 35.Court instruction and its implementation 35. 1.If it is essentially necessary to compile evidence in another region of the country, the court may instruct the relevant court to take certain procedural actions at the request of the case participants, their representative and attorney, or at the initiation of itself. 35. 2.In the court instruction set out in Article 35.1 of this law, a brief description of the case and the evidence required to be compiled shall be indicated, the term for carrying out the instruction shall be specified, and the case proceedings shall be suspended. 35. 3.Court that has received the court instruction shall carry it out within the specified term. 35. 4.The records kept during carrying out the court instruction and all materials compiled shall be sent within the specified term to the court resolving the case. Article 36.Statement of case participant, their representative and attorney 36. 1. Statements made to the court by the case participants, their representative, and attorney shall conform to objective truth and be grounded on the case evidence. 36.2.Persons stated in Article 36.1 of this law shall submit evidence in their possession or available to them and relevant to its own or the opposing party's statement to the court. Article 37.Witness testimony 37.1.A witness means a natural person who is aware of the circumstances significant to the case. 37.2.A person called as a witness shall appear at the court and give truthful testimony. 37. 3.The legal sanctions shall be imposed for those who refuse or avoids testimony or provides intentional false testimony. 37.4.For a witness who is unable to be present at the court for a justifiable reason, the testimony may be obtained from the place where he/she is residing. 37. 5.If a witness fails to appear at the court without a justifiable reason, the court shall instruct the authorized agency to enforce its call and may decide costs incurred for the enforcement to be borne by the witness. 37. 6.If there is a serious discrepancy in the testimonies of witnesses, the testimony can be obtained by confronting each other. 37. 7.In obtaining testimonies from witnesses during a confrontation, the judge shall ask the witnesses if they know each other and what kind of relationship they are in, and obtain the testimonies regarding the subject matter to be clarified from the witnesses in turn. 37. 8.After giving the testimonies, a judge may ask questions from the witnesses; but witnesses confronting each other shall not ask each other a question. 37.9.A witness shall have the right to not give testimony against his/her family member, parents or child. 37. 10.The following persons shall not be called as a witness and their testimonies shall not be obtained: 37.10.1. the c ase participant, their representative and attorney who has become aware of the case circumstances during the course of fulfilling their obligations; 37.10.2.a legally disabled person. Article 38.Written evidence 38.1.A written evidence means evidence material to the case adjudication in written form. 38. 2.Written evidence shall be submitted to the court in original form, or a notarized copy if the original is impossible to present. If the court deems it necessary, it shall have the right to demand the original copy of the evidence. 38. 3.If it is difficult to demand and obtain written evidence, the court shall conduct an examination at the stored place, either at the request of the case participants or at the court's own initiative. 38.4.A state agency and a legal entity shall verify written evidence by putting its respective archive's "true copy" stamp. 38. 5.If material that conforms to the evidential requirements is copied from the case previously decided by the court or is still being adjudicated, the written evidence shall be considered to conform to the evidential requirements. 38. 6.After a court decision becomes legally binding, original copies of written evidence may be returned to the person who submitted the evidence if requested. The notarized copy of the evidence shall be kept in the dossier. 38.7.A court shall comply with Article 38 of the Law on Archives and Official Matters when evaluating digital documents. /This paragraph was added according to the law as of December 17, 2021/ Article 39.Physical evidence 39. 1.Physical evidence means any object that is material to establish the circumstances for the case adjudication. 39. 2. Physical evidence shall be kept in the dossier or in a special room or container with the precise registration. 39. 3.Physical evidence that cannot be brought to and stored in the court shall be examined on-site, and the relevant records shall be kept. 39. 4.If necessary, the physical evidence may be photographed, recorded in image, audio, or audio-video, and drawn for verification and attached to the dossier, or sealed. 39. 5.Food and other perishable items shall be examined by the court promptly upon informing the case participants. Unless otherwise provided by law, they shall be returned to the holder after the examination. 39. 6.If necessary, physical evidence can be kept by its holder, by the governor of Bag or Khoroo of the place of the physical evidence, by the Court Decision Enforcement Agency, or by the police agency or its officers. The person assigned to keep the physical evidence shall be obliged to maintain the material evidence in its normal condition. 39. 7.Unless otherwise provided by law, physical evidence shall be returned to the holder after the court decision becomes legally effective; and the photos, image, audio, video and audio-video recordings shall be retained in the dossier. Article 40.Expert conclusion 40. 1.For clarification of the issues necessary for adjudicating a case that requires special knowledge in the fields such as science, calculation, accounting, art, literature, and technology, the judge may appoint an expert at the request of the case participants, or at the initiation of court. 40. 2.In analyzing and drawing conclusions, experts shall comply with the rules in the Law on Forensics Analysis . /This paragraph was amended according to the law as of December 23 , 20 22 / Article 41.Other proceedings related to adjudication 41. 1.To clarify the circumstances material to the case adjudication, a court shall carry ou t an examination, experiment and identification in the presence of the case participants, their representatives, and attorneys. All proceedings shall be recorded and signed by the participants of the proceeding. 41. 2.Failure to appear at the proceedings by the case participant, their representative and attorney shall not impede the proceedings stated in Article 41.1 of this law. 41. 3.Persons without personal or official interest and with full legal ability shall be involved in the proceedings as external witness. 41. 4.An external witness shall be responsible for verifying the process, the contents and the consequence s of the proceeding involved. 41. 5.An external witness shall have the right to suggest corrections to the records. 41. 6.If the external witness fails to perform obligations in Article 41.4 of this law, he/she shall be subject to legal sanction. Article 42. Minutes 42. 1.The minutes of the court session shall be taken in the following cases: 42.1.1.in the trial of a case proceeding at a first instance; 42.1.2. i n appellate and cassation instance court sessions if the case participants, their representatives and attorneys are present. 42. 2. Minutes shall be taken for other proceedings, including examination, experiment and confrontation. 42. 3. Minutes shall comply with the requirements in Article 8.1 of this law. 42. 4. Court session minutes shall be taken by the court clerk, and by a judge's assistant during the other proceedings as assigned by the judge. 42. 5. Minutes shall be specified what procedural actions were taken by whom, when and where, the time of commencement and conclusion, family name, parent's name, name and addresses of persons who took a part in or were present at the action, sequence, process and discovered circumstances of the proceeding. 42. 6.All persons who took a part in or were present shall read the minutes and shall be explained that they have the right to suggest corrections to the record . 42. 7.All persons who conducted, took part in, or were present at the proceeding shall sign the minutes stated in Article 42.2 of this law. They shall not have the right to refuse to sign. 42. 8.Photos , images, and molds printed off from traces or other objects material for adjudicating the case may be attached to the minutes and it shall be specified in the record . Article 43.Securing evidence 43. 1.If it is considered reasonable that evidence essentially required for adjudicating the case may be altered, destroyed, transferred to others, or concealed for purposes of impeding the case proceeding, the case participants may request the court adjudicating the case to secure such evidence. 43. 2.The request shall be specified which evidence is necessary to secure, how significant is to prove what circumstances and the reasons to secure. 43. 3.The judge shall issue an order to secure the evidence if he/she assumes that the request is well-grounded , or to refuse the request if assumed groundless. 43. 4.The court order shall specify which evidence to secure, where and in whose custody it is to be located and how to secure it. 43. 5.The court order stated in Article 43.3 of this law shall be immediately implemented by the Court Decision Enforcement Agency. chapter five COURT EXPENSES, STAMP DUTY Article 44.Court expenses 44. 1.Court expenses mean the costs essentially required for adjudicating a case by a court. 44. 2.Court expenses shall be financed from the state budget. 44. 3.The following expenses shall be reimbursed by the case participants: 44.3. 1.transportation , accommodation and food expenses of experts, interpreters and translators, and fees for their work performed under judicial panel decision or judge order if such work is not relevant to their official duties; 44.3. 2.transportation , accommodation and food expenses, salary and labor fee of the witness; 44.3. 3.expenses incurred for conducting an examination, experiment, and identification; 44.3. 4.expenses for storing physical evidence; 44.3. 5.expenses incurred for travel to get a witness testimony. Article 45.Determining the amount of court expenses to be reimbursed 45. 1.Court expenses to be imbursed shall be determined according to the following procedures: 45.1. 1.based on the business travel expenses of the agencies that are financed from the state budget for the transportation, accommodation and food expenses of experts , interpreters and translators; 45.1. 2.based on the payment amount by the court for the work fees of experts, interpreters and translators; 45.1. 3.based on the average salary of the relevant period, if the witness has lost his/her salary and labor fees during the period called from the court to give testimony; 45.1. 4.other expenses as specified in performance documents. 45. 2.Court expenses shall be paid to the state budget. Article 46.Exemption and remission of court expenses 46.1.A case participant may be exempted from reimbursing court expenses if it is established by his/her statement and other evidence that he/she is insolvent or based on other grounds provided by law. 46.2.A court may consider the financial and other conditions of a person and may reduce the reimbursement, postpone the payment period or allow installment payment. 46. 3.Persons claiming to represent the public interest shall be exempted from the court expenses. Article 47. Distribut ing reimbursable court expenses 47. 1.Court expenses shall be reimbursed from the defendant if the claim was fully satisfied or from the plaintiff if the claim was dismissed. 47.2. If solely part of the claim is satisfied, court expense s shall be reimbursed by the plaintiff and defendant on a pro-rata basis. 47.3. The first instance court decision was changed o n the appellate and the cassation instance court , the distribution of the court expenses shall be changed as well. 47.4. Unless otherwise agreed by the plaintiff and defendant about the distributio n of the court expenses , the court shall de termine it under regulations in this law. 47.5. If a plaintiff withdraws a claim, it shall reimburse the court expenses . 47.6 . If a plaintiff withdraws a claim as a consequence of the acceptance and satisfaction of the claim by the defendant , the court expenses to be paid by the defendant shall be cut by fifty percent. Article 48.Stamp duty 48.1. A plaintiff shall prepay the stamp duty , and if the claim is satisfied wholly or partly , it shall be reimbursed by the defendant and repaid to the plaintiff. 48.2. Amount of the stamp duty to be paid concerning adjudicating a case through c ourts shall be regulated by the Law on Stamp Duty. 48.3. S tamp duty shall be paid when a complaint requesting to review the decision made by an authorized person or lodging a complaint to review a resolution or decision made by the court of the first instance or appeal and lodging a complaint on the cassation procedure . /This paragraph was m odified according to the law as of May 18, 2017/ Article 49.Exemption from stamp duty 49.1. If the plaintiff was prove n to be insolvent by its statement and other evidence, or if there are other legal grounds, a judge may exempt the plaintiff from stamp duty under the Law on Stamp Dut y and make related orders for the exemption. Article 50 . Refunding of stamp duty 50.1. If a court rejects to receive a claim, the stamp duty shall be refunded to the plaintiff by the judge order . 50.2. A person lodged a complaint o n the appellate and the cassation procedure withdraws its complaint before the court session, the relevant level judge shall deem the complaint has not been submitted and shall refund the stamp duty paid at the time of complaint lodgment. 50.3. If appellate and cassation instance courts find the complaint by case participants, their representative and their a ttorney is well-grounded and nullified or change d the previous level court's decisions and judgment the stamp duty paid at the time of c omplaint lodgment shall be re fund ed by the judge order . / This paragraph was repealed according to the law as of Januar y 15 , 2021 / 50.4. If the plaintiff withdraws its claim for reason s stated in Article 47.6 of this law, the fifty percent of the stamp duty prepaid by the plaintiff shall be refunded. 50.5. Stamp duty fee shall not be refunded in cases when a plaintiff reduces their claim or withdraws the claim for reasons other than in Article 50.4 of this law, or when a case proceeding concludes because of the settlement by th e plaintiff and the defen d an t . 50.6. Stamp duty fee shall not be refunded if the court returns the claim as stated in Article 91.3 of this la w. Article 51. Distribu ting stamp duty 51.1. Distribution of stamp duties to case participants shall be regulated under Article 47 of this law. CHAPTER SIX LODGING A CLAIM AND RECEIVING THE CLAIM Article 52.Lodging a claim, forms of claim and the contents of the claim 52.1. A claim shall be submitted in writing and it shall be signed either by a plaintiff or its representative. 52.2. A claim shall contain the followings: 52.2.1. t o which administrative court the claim is lodged; 52.2. 2. f amily name , father's /mother 's / name and the first name of the plaintiff, residential address; if a plaintiff is a legal entity, its name and address; 52.2.3. n ame and address of the defendant; 52.2. 4. basis and demand of the claim; 52.2. 5. receipt of the payment of stamp duty or application for stamp duty exemption and evidence support ing the application; 52.2. 6. list of the attach ed documents ; 52.2. 7. c ontact phone number, fax and/or e - mail address. 52.3. A letter of representative authorization and a power of attorney shall be attached to the claim if it was lodged by the representative of a plaintiff . 52.4. A claim shall be copied and presented according to the number of defendants . 52.5. B asis and demand of the claim stated in Article 52.2.4 of this law shall include the follo wings: 52.5.1. for a claim requesting an annulment of an administrative act and administrative contract, determination of clearly unlawful administrative act and administrative contract or unlawful omission, to order t he issuance of an administrative act, how rights and legal interests of the plaintiff are violated ; 52.5.2. for a claim requesting the award for the damage, what dut y the administrative agency failed to perform or what loss was incurred by the plaintiff due to unlawful administrative action, and what decision the claim seeks ; 52.5.3. for a claim of the establishment of the existence of a public-law relationship, what right and legal interest will emerge f rom the establishment of the existence of a legal re lation ship; 52.5.4 . for a claim by an administrative agency, what law ha s been violated or what public l egal function s rendered unable to be implemented ; 52.5.5. f or a person lodging a claim representing the public interest, sufficient interest in the disputed matter shall be specified , and what public interest is violated or may potentially be violated ; 52.5.6. f or a claim requesting an annulment or a de termination of invalidity of an administrative normative act , what legal rights and interests of a natural person or legal entity is violated or may potentially be violated, and with what law it is in conflict; 52. 6. F or a claim related to an administrative normative act , lodged by an administrative agency, the conditions exclusively stated in Article 3.1.3 of this law shall not apply. Article 53.Receiving and allocating claims 53.1. A respective administrative court shall receive the claim and register the date and time of rece ipt and the number of pages of the claim and enclosed documents in the claim register book. 53.2. Rules for allocating a case and claim to a judge shall be un knowable and ensure the random allocation ; it shall be approved by the Judge Council of the rele vant court . 53.3. If a claim is not in conformity with the requirements in Articles 52.2, 52.3 , and 52.5 of this law, the re levant judge shall p rovide the opportunity for the plaintiff to complete the requirements by s tipulat ing seven to fourteen days. 53.4.If a plaintiff fails to complete the claim requirements within the stipulated period, the judge shall return the claim. Article 54 .Refusal to receive a claim 54.1. A judge shall refuse to receive a claim in the following circumstance s: 54.1.1. not within an administrative court jurisdiction ; 54.1.2. the administrative court has no jurisdiction o ver the case ; 54.1.3. t he claim does not comply with the requirements of preliminary resolution as stated in Articles 92-94 of the General Administrative Law and it is possible to apply the preliminary resolution procedure ; 54.1.4. t he plaintiff has no full legal abil i ty and there is no person representing him/her ; 54.1.5. t he claim is lodged by a person who is not entitled to represent the plaintiff, or by a person who ha s no right to claim ; 54.1. 6. there is a legally effective court decision , judge order , or judicial panel decision on the facts or the administrative action or refusal to receive the claim or the dismissal of the case; 54.1.7. t he plaintiff is deceased or the legal entity has been dissolved and the re is no succession of rights and obligations ; 54.1.8. t he period stipulated in Articles 14.1-14.4 of this law has expired for no justifiable reason. 54. 2. When refusing to accept a claim based on the grounds specified in Article 54.1 of this law, the judge shall issue an order indicating the reasons for the r efusal and how to correct the error that pr ecludes the re- claim or receipt of the claim, and shall return the claim. 54.3. The judge shall refuse to receive the complaint on the following grounds: 54.3.1. not in conformity with the requirements specified in Articles 54.1.1, 54.1.2, 54.1.4-54.1.7 of this law; 54.3. 2 . fail ed to comply with preliminary resolution procedure in cases specifically provided by law; 54.3. 3. overdue for filing a complaint without a justifiable reason. /This paragraph was added according to the law as of May 18, 2017 / Article 55 .Instituting an administrative case 55. 1. If the judge finds that there are no grounds specified in Article 54.1 of this law, he /she shall issue an order to in stitute a case within seven days from the date of receipt of the claim or the date of completion of the claim requirements . Article 56 . Proceedings of the judge who instituted an administrative case 56. 1. The judge who instituted a case shall conduct the following proceedings: 56.1. 1. summon the defendant, hand over the copy of the claim , and document it; 56.1. 2. explain their rights and obligations to the participants of the case and document it ; 56.1. 3. co mpile evidence material to the case, call witnesses to testify, appoint an expert, translator, and interpreter, and conduct other necessary proceedings ; 56.1. 4. send a court instruction to the relevant court if necessary; 56.1. 6. order to involve a third party if necessary; 56.1. 7. other proceedings provided by law. Article 57 .Handing over a claim to a defendant 57.1. A court shall hand over a claim to the defendant within seven days in the capital city and 14 days in the local area from the date of in stitution of the case. 57. 2 .The defendant shall submit a written statement of defense on whether to accept the demand on the claim w ithin 14 days of recei pt of the claim or within a period determined by the judge . Article 58 . Counterclaim 58.1. A defendant has the right to lodge a counterclaim before the hearing in order to be adjudicated together with the main claim related to the administrative contract during the case proceedings. 58. 2. The general rule for lodging a claim shall be applied in counterclaim . 58.3. A counterclaim shall be able to be considered the main claim and shall be resolved within the s co pe of the case participants . Article 59 .Summoning to the court 59.1. A judge shall summon the case participants , their representatives, attorney s, a witness, translator, interpreter, and expert to the court and court session s by summons. 59. 2. Participants who shall be summoned to the court session shall be delivered the summons s pecifying when and where the court session will be held at their resid en tial or work address . 59. 3. Court s ummons shall be deli vered by post or by a court employee to the participant who shall appea r at the residen tial or work address. If necessary, the summons may be made by phone, fax, e-mail, electronic mail, and the media, and the summons shall be documented. 59. 4. If the summons is delivered by post , the court shall record the name and address of the recipient, and the date of d ispatch , and shall affix the signature of the court or postal clerk. 59. 5. Depending on the location, the court may instruct another person to personally deliver the summons. 59. 6. The summons shall be handed over to the designated person, signed, and recorded the date and time of delivery . The summons to be given to the legal entity shall be handed over to the executive officer and relevant employee, signed, and recorded the date and time of han dover. 59. 7. If the person who shall be handed over the summons is not present at his /her residential or work address , the summons shall be handed over to the adult person who lives with him /her , or to the Governor of the So um , Bag , or Khoroo or to its administrative office and shall be signed. 59. 8. If the relevant person refuses to receive the summons , it shall be recorded on the summons and returned to the court. This does not prevent the case proceedings. 59. 9. If the case participant, their representative s or attorneys change their address during the case proceedings, they are obliged to inform the court about this. If the change of address is not informed , the summons shall be delivered to the address registered with the court and handed over to the natural person or offic er provided in Articles 59.6 and 59.7 of this law, and it shall be deemed delivered. 59. 10. If the case participant or other participant in the case who received the summons does not appear in court without a justifiable reason, and it is deemed necessary to be present , the judge shall enforce him /her to appear and charge with legal sanction. 59. 11. The proceeding provided in Article 59.10 of this law shall be performed by the authorized organization . Article 60 . Consolidating and splitting a case 60. 1. I f the disputed case is under the proceedings of an other administrative court, or there are several cases with claims lodge d by the same plaintiff against different defendants , the court may consolidate and adjudicate those several cases in one proceeding. 60. 2. One or several cases may be s plit for claims lodge d jointly, lodge d by several plaintiffs, or lodged in connection with several defendants. Article 61 . Suspending the execution of an administrative act 61. 1. Unless otherwis e specified in Article 62 of this law, or provided in the law, the judge shall suspend the execution of an administrative act at the request of the case participants in the case, their representatives, and attorneys . 61. 2. Execution of an administrative norm ative act may be suspended solely on the grounds provided by law. 61. 3. The order of the judge suspending the execution of an administrative act is valid until the case is finall y adjudicated . Article 62 . Conditions for not suspending the execution of an administrative act 62. 1. An administrativ e act execution cannot be suspended in the following cases: 62.1. 1. i f suspending the executio n of an administrative act causes serious damage to life , health, and property of others, or de finite damage to legal entities, or public interest; 62.1. 2. if the decision is for payment of tax, payment, and fee from a natural person or legal entit y ; 62.1. 3. if the decision by the administrative control agency or offic er is for s anctioning the violation by the person who violated the administrative rule and is sanctioned ; 62.1. 4. i f it shall be fulfilled by a non- dispute procedure as provided by law. Article 63 .Case proceeding period 63. 1. Unless otherwise provided by law, a case shall be adjudicated within 60 days of the case institution. 63. 2. If the case is returned by the appellate court for re -trial , the case shall be adjudicated within 30 days of the court receipt. 63. 3. If necessary, the Judge C ouncil of the court may extend the period specified in Articles 63.1 and 63.2 of this law up to 30 days for the first time, and up to 15 days for the second time, based on the advice of the judges of that court. 63. 4. The judge may fix the other periods within the period specified in Articles 63.1-63.3 of this l aw during the case proceeding. 63. 5. The period for adjudication by an appellate court on a judicial panel decision and judge order s issued during the proceedings shall not be included in the period specified in Articles 63.1-63.3 of this law. Article 64. De termining and counting period 64.1. Rule for determining and counting period provided in Article 33 of the General Administrative Law shall be applied when determining and counting period . Article 65 .Suspending a case proceeding 65.1. A judge or court shall issue an order or judicial panel decision to suspend the proceedings in the following cases: 65.1.1. a case party is deceased, or the legal entity is liquidated and the disputed demand and obligations shall be transferred to a legal successor; 65.1.2. a case participant is serving in military force under the conditions of a declared state of emergency and war; 65.1.3. the case cannot be adjudicated before criminal , civil, administrative dispute is being adjudicated ; /This sub- paragraph was modified according to the law as of December 23 , 20 22 / 65.1.4. a case participant is under a treatment due to a serious illness and cannot appoint a representative; 65.1.5. an opinion is s ubmitted to the Supreme Court regarding the law to be applied in the case proceeding is not in conformity with the Constitution of Mongolia; 65.1.6. the Constitutional Court instituted a dispute concerning whether the law to be app lied in the case proceeding violates the Constitution of Mongolia; 65.1.7. the proceeding specified in Articles 33, 35, and 40 of this law is being carried out. 65. 2. It is prohibited to suspend proceedings for reasons other than those specified in Article 65.1 of this l aw. 65. 3. If the conditions specified in Article 65.1 of this Law are removed, the judge shall resume the proceeding s . chapter seven SUMMARY PROCEEDINGS Article 66 . Withdrawing the claim 66.1. A plaintiff may withdraw its claim in whole or in part at any stage of the case proceedings. 66. 2. The plaintiff shall state in writing that it has withdrawn its claim, and if i t withdraws its claim entirely during the court session , the proceedings of the court session shall be terminated and recorded in the minutes . 66. 3. I f the plaintiff withdraw s a part of the claim, the withdrawn part shall be approv ed, and the proceedings related to the remaining demand shall proceed in accordance with the general procedure. 66.4. A person who withdraws the claim shall lose the right to lodge a claim again on th at matter , bu t this shall not preclude other persons from lodging a claim on the matter. Article 67 . A defendant a dmitting the claim 67. 1 . If the defendant's acceptance of the whole claim does not affect the rights, freedom, or legal interests of other persons, and is not contrary to the law, the court shall approve the defendant's acceptance and dismiss the case. Article 68 . Settlement of the plaintiff and defendant 68. 1. The plaintiff and the defendant may reciprocally make compromises , settle and enter into a settlement agreement by chang ing the demands o n the claim, determin ing the way to fulfill the demands and others , and end the dispute. 68. 2 . The plaintiff and the defendant shall make t he settlement agreement in writing and sign it. 68. 3. If a settlement is reached during the court session, it shall be recorded in the minutes of the session. 68. 4. If it is determined that the settlement of the plaintiff and the defendant is not contrary to law and does not affect the rights, freedom, or leg al interests of other parties, the court shall approve the settlement and dismiss the case. Article 69 . Consequence of the summary proceedings 69. 1. When a court adjudicates a case by summary proceedings, the court costs and stamp duty to be reimbursed shall be decided in accordance with Articles 47 and 48 of this law. 69. 2. There is no right to appeal against a judge order or judicial panel decision made in accordance with Articles 66-68 of this law, and it shall be enforced in the same way as a court decision. chapter eight COURT PRELIMINARY HEARING Article 70 . The procedure of court preliminary hearing 70. 1. The judge shall review the following requests in a preliminary hearing within one week of receipt: 70.1.1. to exclude from evidence; 70.1.2. to suspend the execution of an administrative act; 70.1.3. to suspend case proceedings; 70.1. 4. other matters deemed necessary to be discussed and resolved by the judge at a preliminary hearing during the proceedings. 70.2. A preliminary hearing shall be held to schedule a court session . 70. 3. The schedule of a preliminary hearing of the court shall be notified to the case participant s , their representatives, and attorneys at least three days in advance. 70. 4 .The case participants, their representatives, and attorneys shall notify the court if they will not participate in the preliminary hearing, and failure to do so shall not prevent the preliminary hearing. 70. 5 . The preliminary hearing of the court shall be based on the adversarial principle, and the case participants shal l prove the ground s for their requests and refusals. 70. 6 . If t he case participants, their representatives, and attorneys failed to appear without a justifiable reason , it shall not ground for adjourning the prelimi nary hearing of the court. 70. 7. The period for resolving the request specified in Article 70.1.2 of this l aw shall be calculated after the involvement of the case participants. 70. 8. If necessary, the judge may extend the period specified in Article 70.1 of this law by up to 10 days. 70. 9. The preliminary hearing of the court shall be conducted solely by the judge, and the case participants may have access to the minu tes made by the court clerk in accordance with Article 88 of this law. 70. 10. Matters related to the demand on the claim shall not be discussed in the preliminary hearing of the court. chapter nine SCHEDULING COURT SESSIONS, JUDICIAL PANEL , COURT SESSION PARTICIPANTS, AND THE GENERAL PROCEDURE OF A COURT SESSION Article 71 .Scheduling court sessions 71. 1. If the judge considers that sufficient evidence has been co mpiled for the administrative case to be adjudicated in a court hearing, or if the time specified in Article 63 of this law has expired, as well as in other necessary cases, the time and place of the court session shal l be scheduled during the procedure of the preliminary hearing and announced at least seven days in advance, and the case participants , other participants shall be notified of the schedule of the court session . 71. 2. The case participant s are obliged to ask the court about the schedule of the court session. Article 72 . Appointing the judge, judicial panel , and chair of the judicial panel 72. 1. The Judge Council shall appoint the judge, judicial panel, and chair of the judicial panel for a certain period , such as a year or half a year based on a schedule , and the Chief Judge shall approve it by an order . 72. 2. If the judge or judicial panel appointed according to the schedule cannot participate in the court session, the replacement f or the judge or judicial panel shall be appointed in accordance with the procedure specified in Article 72.1 of this law. 72. 3. The Judge Council shall be presided over by the C hief J udge . The Judge Council shall decide matters by a majority vote . A majority of the judges shall be present to constitute a quorum. Each judge participates equally. 72.4. The Chief Judge shall hear cases according to the schedule specified in Article 72.1 of this l aw , as other judges. 72. 5. In cases where it is not possible to adjudicate according to Articles 72.1 and 72.2 of this law due to an increase in the workload of judges through the year , an increase or removal of the number of working judges, the Chief Justice shall convene a meeting of Judge Council from time to time. 72. 6. In case there are not enough members of the judicial panel to adjudicate a specific case, the Chief Judge shall appoint and involve a judge from another court in the panel, in consultation with the Chief Judge of that court of the same level . / This paragraph was added according to the law as of May 13, 2016 / Article 73 . Appointing a citizens' representative 73.1. A citizens' representative shall participate in court sessions in accordance with the procedure specified in the Law on the Legal Status of Citizens' Representatives of Court . Article 74 . Judicial Panel 74. 1 .An administrative court shall adjudicate the following cases with a panel of three judges: 74.1.1. the decision of the court of a first instance was annulled by the court of appeal or cassation instance and returned for re -trial ; 74.1. 2. related to an administrative norm ative act ; 74.1. 3. determined by the Judge Council of the court to be resolved by a judicial panel. 74. 2. Cases other than those specified in Article 74.1 of this law shall be adjudicated solely by a judge. 74. 3. In the appeal procedure, a case shall be adjudicated by a panel of three judges . 74. 4. In the cassation procedure, a case shall be adjudicated by a panel of five justices of the State Supreme Court . Article 75 . A citizens' representative and his/her rights and obligations 75. 1 . Up to three citizens' representatives shall participate in the session of the first instance court adjudicating an administrative case with a judicial panel . /The amendment to this paragraph was made according to the law as of January 15, 2021/ 75.2. A citizens' representative shall have the following rights and obligations in a case proceeding : 75.2.1. to have access to the case materials in the courthouse and take notes from them; 75.2.2. to participate in evidence analysis; 75.2.3. to question the case participant s , their representatives, attorneys , a witness and an expert; 75.2.4. to request the co mpilation of additional evidence; 75.2.5. to submit an opinion on the facts of the case and whether the administrative action is well-grounded ; 75.2.6. to not to disclose matters related to state and official secrets , an organizatio n's secret, and sensitive personal information entrusted to him /her ; /The amendment to this provision was made according to the law as of December 17, 2021/ 75.2.7. to ob ey the courtroom protocol stipulated in this law. 75. 3. T he opinion of a citizens' representative on the facts of the case and the whether the administrative action is well-grounded , as stipulated in Article 75.2.5 of this law, shall be read and heard at the court hearing. Article 76 . Unchangeability of the judicial panel 76. 1. During the court session s , the case shall be decided solely by one judicial panel . If one of the members of the judicial panel is unable to participate in the proceedings of the court session, the case shall be adjudicated by a nother judge or a judicial panel appointed in accordance with the procedure specified in Article 72.1 of this law. Article 77. A participant in a court session 77.1. A participant in the court session shall be classified as a case participant or other participant in accordance with Article s 17, 77.2 of this law. 77. 2. O ther participant shall mean a r epresentative, attorney of the case participants , an expert, translator, interpreter, citizens' representative of , witnes s , and court clerk who is participating in the court session . Article 78 .Court Clerk 78.1. A court clerk prepares for the court session s , registers the a ppearance at the court session , introduces the presence to the judge and the judicial panel, records the proceedings of the court session with an audio-video recording, writes minutes of the court session, presents the minutes at the request of the case participants, their representatives, and their attorneys , obtain approval by the judge a nd enclose the minutes with the case documents and perform other necessary procedures . Article 79 .Translator and interpreter 79. 1. If a case participant does not know the Mongolian language, or cannot communicate in the official state language or written form due to disability, the judge shall issue an order and appoint a translator and interpreter to have participated in the case proceedings at their request . 79. 2. Translator and interpreter are obliged to appear when summoned by the court, correctly and completely translate and interpret the contents of claims, statements, testimonies, refusals, court hearings and other proceedings, and court decisions, and assist in access to case materials in a timely manner. 79. 3 . Translator and interpreter may ask questions to clarify the translation. 79. 4. It is prohibited to act as a translator or interpreter for the case or other participants. 79. 5. Translators and interpreters who deliberately mistranslate or misinterpreted , or refuse to translate without a justifiable reason, shall be subject to legal sanction. Article 80 .Court session 80. 1. Administrative cases shall be adjudicated solely at court hearings, except for the cases specified in Articles 66-68 of this law. 80. 2. If it is determined before the hearing that it is necessary to compile evidence, or the case participants, their representatives, or attorneys cannot appear at the court session due to a justifiable reason, the scheduled hearing may be adjourned for up to 14 days without discussing the situation in the hearing. Article 81. Rights and obligations of the chair of a judicial panel 81.1. A court session shall be chaired by a judge appointed from the Judicial Council of that court. 81.2. The chair of the court session shall take necessary measures to conduct the proceedings in accordance with the law, establish the case situation completely and objectively from all sides, ensure the principles of exercising the rights and duties of the case and other participants and adversarial principle , and maintain the courtroom order . Ar ticle 82. The general procedure of a court session 82. 1. Every person in the courtroom is obliged to respect the court, obey the procedure established in the courtroom, and follow the decision of the chair of the judicial panel . 82.2. A participant in a court session shall rise from his /her seat when giving a statement , testimony , or opinion . If he/she is unable to rise from the seat due to a justifiable reason, he/she may speak from the seat with the permission of the chair. 82. 3. A ll people in the courtroom shall rise from their seat s w hen the judge and judicial panel enter the courtroom, or when the court decision is handed down . 82. 4. The chair of the judicial panel shall warn the person who violates the procedure of the court session for the first violation . The person who violates twice shall be removed from the courtroom by the decision of the chai r of the judicial panel and shall be punished according to Article 83 of this law. 82 . 5. In the event that a case participant or other participant is removed from the courtroom due to a violation, the court session may be adjourned for a certain period by the judge order or judicial panel decision, or if it is considered that the case can be adjudicated without hearing his/her statement, testimony, or opinion , the chair of the judicial panel shall continue the proceedings in the absence and shall introduce the matters discussed during his/her absence . Article 83.Punishment 83. 1. If a violation punishable by law is presented at a court session , the judge adjudicatin g the case shall issue a n ordinance or the court shall issue a judicial panel decision imposing a fine on the violator. /The amendment to this paragraph was made according to the law as of 18 May 2017/ 83. 2. In cases other than those specified in Article 83.1 of this law, the matters of imposing a fine shall be decided by summoning the viol ator . His /her non-appearance without a justifiable reason shall not prevent the ordinance . Article 84. Recusing grounds 84. 1. If there are any of the following reasons, the judge shall not participate in the proceedings and shall be obliged to recuse himself: 84.1. 1. previously participated in the adjudication of the case as a case participant or other participant; 84.1.2. a participant of the case or court session is a family member or relative, or there are people who have family or relative relation ship in the judicial panel ; 84.1.3. has a personal relationship with the case participant, or if there is reasonable doubt on whether the case can be adjudicated fairly; 84.1.4. the judge who was involved in the case proceedings of the first , appel late , or cassation instance court has to adjudicate the same case at a different level of procedure ; 84.1. 5. there is a situation where a conflict of interest may arise; 84.1.6. t he judge who was involved in the case proceedings of the first or appellate procedure has to adjudicate the same case at the same level of procedure . 84.2. A judge shall not be recused on grounds other than those specified in Article 84.1 of this l aw. 84. 3. Articles 84.1.1-84.1.3 and 84.1.5 of this l aw shall be appl ied equally to translator, interpreter, citizens' representative, and court clerk. /This paragraph was amended according to the law as of December 23 , 20 22 / 84. 4. If there is a ground for recuse as specified in Article 84.1 of this law, the judge, citizens' representative, expert, translator, interpreter, the court clerk shall notify in writing before the court hearing ; or if the ground for refusal becomes apparent during the court hearing , he/she shall notify in writing, reflect it on the minutes and recuse. 84. 5 .The expert shall refuse to submit a conclusion in the cases specified in Article 19.1 of the Law on Forensic Analysis. /This paragraph was modified according to the law as of December 23 , 20 23 / Article 85. Procedures for deciding a request for disqualification 85. 1. The case participants , their representative, or attorneys may submit a request to disqualify a judge, citizens' representative, expert, translator, interpreter, or court clerk based on the grounds specified in Article 84.1 of this law, and in this case, the statement of the disqualified person may be heard. 85. 2. The judge shall decide the request for disqualification by an order and the judicial panel shall issue a judicial panel decision . 85. 3. The matter of dis qualification of a judge shall be decided by other judges without his /her presence, and if there is a tie, the judge shall be deemed to have been dis qualified . 85. 4. The chief judge of the court shall decide on the request to disqualify several judges , a sole judge or the judicial panel who adjudicates the case . 85. 5. The request to disqualify a citizens' representative, expert, translator, interpreter and court clerk shall be decided by the judge and the judicial panel adjudicating the case. 85. 6. If the chief judge during the sol e adjudication or all the judges of the court was disqualified , the Judge Council shall decide by majority vote. 85. 7. It is prohibited to submit a request to disqualify a judge in connection with his/her resolved matters during the case proceedings. Article 86. Consequence of disqualification 86. 1. If the request to disqualify and remove a judge or judicial panel has acceded , the case shall be adjudicated by another judge or judicial panel. 86. 2. If all the judges of the court are dis qualified , or if all the judges are no longer able to participate in the proceedings based on the law, the Chief Judge of the court shall transfer the case to another first-instance administrative court for adjudication . / The amendment to this paragraph was made according to the law as of May 13, 2016 / 86. 3. If a case is transferred in accordance with Article 86.2 of this law, the judge of that court shall receive and adjudicate the case according to the schedule determined by the Judge Council of that court. 86. 4. If the request to di squalify and remove a citizens' representative, expert, translator, interpreter, or court clerk has acceded , another participant shall be included. Article 87. Issuing the decision in the deliberation room and voting 87. 1. An administrative court shall issue its decision in the deliberation room in accordance with Articles 16.1.6 and 22.6 of the Law on Courts of Mongolia. /Th is p aragraph was m odified according to the law as of January 1 5, 20 21 / 87.2. The opinion of the judge , on deciding the case , in the deliberation room shall be confidential. 87. 3. The judicial panel shall decide each matter by majority vote. 87. 4. The chair of the judicial panel shall present his /her opinion after the other judges in the panel. 87. 5 . The judge has no right to refuse to vote in the deliberation room. Article 88 .Minutes of the court hearing 88.1. Date and time the session was held, the starting and ending time, the judge, the judicial panel, the family and f ull name s and address es of the participant s in the court session, a ppearance and the explanation of their rights and obligations, the statements by the court session participant s, the testimony of witnesses, analysis of evidence, questioning and clarification of the case by the judge and judicial panel, a brief of special opinion, the contents of court decision, period and procedure for lodging an appeal shall be written i n the minutes of the court session . 88. 2. The court session shall be record ed by audio- video recording. This provision does not apply to preliminary hearings. 88. 3. The minutes shall be prepared within a week after the end of the court session, and it shall be signed by the chair of the court session and the court clerk . 88. 4. The case participants, their representatives and attorney s may have access to the minutes of the court session. The judge shall decide on a suggestion related to the minutes . 88. 5. If the minutes of the court session are incorrect or incomplete, the judge or the judicial panel, on their own initiative or at the request of the participant of the court session, shall make corrections within three days, reflect this in the minutes, and confirm it with the signature of the chair of the court session. chapter ten COURTROOM PROTOCOL OF A FIRST INSTANCE COURT SESSION, COURT DECISION Article 89 .Opening of the court session 89. 1. The chair shall open the court session, announce the case to be heard, and allow the people in the courtroom to sit. Article 90 . The appearance of the court session, checking the authorization to participate 90. 1. The court clerk shall register the appearance of the court session and inform the chair of the session whether the absent participants have been notified of the date of the court session and the reason for their non-appearance . 90. 2. The court shall get introduced each case participant and other participants and check the authorization of representation and attorney . Article 91 . The c onsequence of the nonappearance of the case participants, their representatives and attorneys , and the citizens' representative 91. 1. If the plaintiff submits a written request to the court to conduct the hearing in the absence of itself , o r its representative or attorney , the case may be adjudicated without their participation. 91. 2. If the plaintiff, its representative or attorney does not appear at the court session without a justifiable reason, the court may decide the case upon the defendant's request if it considers that sufficient evidence has been co mpiled . 91. 3. If the court deem s that the appearance of the person specified in Article 91.2 of this law i s mandatory , the court session shall be adjourned and summoned again, and if the person does not appear for the second time, the claim shall be returned. 91. 4. If the defendant, a third party, their representative, or their attorney does not appear at the court session without a justifiable reason, and the plaintiff requests to adjudicate the case in their absence, the court may adjudicate the case based on the evidence compiled in the case. 91. 5. T he court may adjudicate the case, considering the evidence compiled in the case and other circumstances, even if no request has been issued to adjudicate the case in the absence of the case participants, their representatives, and attorneys as provided in Articles 91.2 and 91.4 of this law . In doing so, t he statements given earlier by the case participants, their representatives, and attorn eys shall be considered the same as those given at the court session . 91. 6. If neither of the case part icipants , their representatives, or their attorneys are present at the court session, the court may decide the case in accordance with Article 91.5 of this law. 91. 7. If the citizens' representative does not appear at the court hearing without a justifiable reason despite being notified in accordance with Article 71.1 of this law, the court session may be held in his /her absence with the consent of the case participant s . However, if one of the case participants does not consent , the court session shall be adjourned . Article 92 . Explanations of the duties of a translator and interpreter 92. 1. The chair of the court session shall remind the translator and interpreter of their duties and responsibilities for incorrect translation and interpretation, and shall document this. Article 93 .Excluding a witness 93. 1. The witness summoned to the court session shall be temporarily excluded from the courtroom. 93. 2. The chair of the court session shall take necessary measures to prevent witnesses from communicating with each other. Article 94 .Announcing the judicial panel and explaining the right to disqualify and remove them 94. 1. The chair of the court session shall announce the judicial panel, introduce the expert, translator, interpreter, and court clerk, and shall explain the right to disqualify and remove them. 94.2. A disqualification request shall be decided in accordance with Article 85 of this law. Article 95 .Explaining the rights and duties to the case participants and their representatives / The title of this article was amended according to the law as of October 19 , 20 19 / 95. 1. The chair of the court session shall explain the rights and duties provided by law to the case and other participants. Article 96 .Deciding a request by the case participants, their representatives and attorneys 96.1. A requests made by the case participants, their representatives, and attorneys regarding the compilation of new evidence and other matters related to the case proceedings shall be decided immediately by the judge and judicial panel after hearing the opinions of the other participants. The matters decided by the preliminary hearings shall not be requested again at the court session. 96. 2. If it is deemed that additional evidence is inevitably required during the court session , or if it is deemed necessary to involve a participant who did not appear in the court session, the court session may be adjourned for up to 14 days. 96. 3. If new evidence is deemed necessary during the court session , the court session may be adjourned for up to 30 days. Article 97 .Commencing the hearing of the case 97. 1. The case hearing commences with the judge introducing the case. 97. 2. The chair shall ask whether the plaintiff supports its claim, whether the defendant admits the claim, and whether there is a will to settle. Article 98 . Oral hearing of the c ase participants, their representatives and attorneys 98. 1. Prior to the statements by the case participant, their representatives , and attorney s , the chair of the court session shall remind them in advance of their rights and duties and they shall give a true and correct statement . 98. 2. The oral hearing shall be held by proving and objecting to t he claim , its grounds , the facts of the dispute, and the grounds of the administrative actio n. 98. 3. If the case participant s , their representatives, and attorney s have submitted a written statement in advance, they can introduce those statements at the court hearing . Article 99 . The order to analyze the evidence 99. 1. The chair of the court session shall determine the order of testifying by a witness and expert, studying and inspecting co mpiled written and physical evidence, and analyzing other evidence . Article 100. Hearing witness testimony 100. 1. The chair of the court session shall allow the witness to enter the courtroom, remind him of his/her duties and responsibilities in advance, and document them. 100. 2. Two or more witnesses shall be questioned separately. A witness who has not yet begun to testify may not be in the courtroom during the proceedings. If the chair of the court session does not allow the witness to leave, the witness shall remain in the courtroom until the end of the hearing. 100. 3 . When taking testimony from a minor witness, a parent, custodian, guardian , or educator shall be present. 100. 4. When the court hears the testimony of a minor witness, the participant who may influence him/her may be temporarily removed from the courtroo m , and when the person who has left the courtroom returns to the courtroom, the testimony of the minor witness shall be presented to him /her , and he /she shall be given the opportunity to ask questions. 100. 5. After hearing the testimony of a minor witness, he /she shall be removed from the courtroom. 100. 6. The judge may take the testimony from the witness in advance or ask him /her repeatedly. Article 101 . Analyzing w ritten, digital and physical evidence 101. 1. The court shall study the physical evidence and documents compiled in the case, and if necessary, at the request of the case participants, their representatives, attorneys, witness, and expert, the written and digital evidence shall be read and heard at the court hearing, and the physical evidence shall be introduced . 101. 2. Documents related to state and official secrets, organizational secrets, and personal sensitive information shall not be presented during the proceedings. In order to protect correspondence information, personal letters and writings may be read out in open court with the consent of the person concerned. If permission is not obtained, the reading and analysis of personal letters and writings shall be conducted in closed court . /Th is p aragraph was amended according to the law as of December 17 , 20 21 / 101.3. A person who finds out that a written or digital document in the case is fa lse shall submit a request to the court to exclude the document from evidence. The person who claims that the written document is f alse has the responsibility to prove it. In order to verify the authenticity of written and digital documents, the court may require an examination and other evidence. 101. 4. If it is found that a written or digital document is f alsified , the court shall exclude it from the evidence, and the case parti cipants , their representatives and attorneys may, if necessary, file a complaint with the competent authority about the f alsified document . Article 102 .Hearing expert conclusion 102. 1. The expert's conclusion shall be read and heard at the court session . 102. 2. If the expert is participating in the court session, he /she shall explain his /her conclusion . The reafter, the expert may be questioned . 102. 3. If the expert's conclusion is incomplete or may new situation arises related to the issue being analyzed, or groundless or whether it is ground ably, additional or re-analysis may conduct as specified in Articles 27 and 28 of the Law on Forensic Analysis. /This paragraph was mod ified according to the law as of December 23 , 202 2 / Article 103 . Further clarification from the case participants 103. 1. After analyzing the evidence, the chair of the court session shall ask the case participants, their representatives, and attorneys if there is anything to clarify further . Article 104. Opinion of the citizens' representative 104. 1. The citizens' representative shall issue a written opinion on the facts of the dispute. If it is not possible to issue a written opinion due to health or other justifiable reasons, this reason shall be recorded in the minutes of the court session and the opinion may be presented in oral. 104. 2. The opinion of the citizens' representative shall be read and heard at the court session. Article 105 . Court session r ecess 105. 1. The chair of the court session shall announce that the court session is in recess, and the judicial panel enters the deliberation room to issue its decision. 105. 2. During the recess of the court session, the case participant s , their representatives and attorneys are prohibited from leaving the court session. Article 106 .Court decision and its issuance 106. 1. The court of the first instance shall issue its decision in the name of Mongolia. 106. 2. The decision shall be lawful and well-grounded. 106. 3. The court of the first instance shall review the administrative case in a court session and issue the following decision: 106.3.1. to annul the administrative act or administrative contract if it is found unlawfu l and the plaintiff 's rights and legal interests are violated due to it ; 106.3.2. to determine the administrative act or administrative contract is clearly unlawful ; 106.3.3. to determine the disputed act was unlawful if after lodging a claim for annulment of an administrative act and the act was canceled or annulled, or it was implemented in another way, and there is an interest of the plaintiff ; 106.3.4. to order the administrative body to issue the necessary administrative act or to determine the unlawful omission if the decision to refuse to issue an administrative act or the omission of non-issuance is unlawful and the right and leg al interest of the plaintiff is violated because of it; 106.3.5. to establish whether there is a legal relationship and to confirm it; 106.3.6. to reduce the amount of fee on the administrative act which establishes fee rate ; 106.3.7. to award for the damages or to change the amount of damages caused to a natural person and legal entit y due to illegal activit y by an administrative agency ; 106.3.8. to annul or establish an administrative normative act is invalid if it is unlawful and the plaintiff 's right and legal interest have been violated or may potentially be violated due to it ; 106.3.9. to annul if it is found that the law has been violated or that it rendered unable to imple ment the public legal function for the claim lodged by an administrative agency ; 106.3.10 .to annul or determine clearly unlawful if the public interest has been violated or may potentially be violated due to unlawful administrative activit y ; 106.3.11. to suspend the administrative act for up to six months until a new act is issued by the administrative agency if the court deems it is necessary to clarify the condition of the case further , and if the scale of further clarification exceeds the court's analysis ability ; 106.3.12. to satisfy the claims in full; 106.3.13. to satisfy a part of the claims and dismiss the rest; 106.3.14. to d ismiss the entire claim. 106. 4. The court decision shall be based on the evidence taken in the case and discussed at the court session . 106. 5. The court shall not make judgments or issue decisions on matters that are beyond the scope of the claim or that are not disputed by the case participants . 106. 6. If it is determined that the re is damage incurred by the plaintiff due to the administrative action, it shall be compensated , and if there is a dispute about the amount of the damage and is not claimed jointly , it shall be resolved by a civil court. 106. 7. The court shall examine if the administrative agency violated a law in issuing an administrative act or refusal, or omission by exceeding the legal limits, erroneously applying it , or using the authority granted to it in a way that does no t comply with the purpose when choosing from options . 106. 8. The j udges or members of the judicial panel shall sign the court decision, and the judge has no right to refuse to sign . Article 107 . The contents of the court decision 107.1. A court decision consists of an introduction, background , foundation, and determination part. 107. 2. In the introduct ion part, when, where, and which court issues the court decision, the name of the judge, the judicial panel, and the participants in the court session shall be indicated. 107. 3. In the background part , the contents of the claim, the statements of the defendant, third part y , their representatives, attorneys, and the opinion of citizens' representative shall be reflected. 107. 4. In the foundation part , the evaluation of the evidence in the case and discussed at the court session , the legal ground of the administrative act, the statements given to it, the norms that are the ground of the court decision, and how they were interpreted and applied to the case fact shall be reflected. 107.5. In the determination part , the title , article, part , and article s of the law applied in the adjudicating of the case shall be specified, and whether the claim and counterclaim filed in the court are satisfied, or some parts are satisfied and others are dismissed, the claim is dismissed in full , as well as the distribution of court expenses and stamp duty to be reimbursed , handling of physical evidence, and if several plaintiffs and defendants are involved in the case, what rights and obligations each plaintiff and defendant shall be reflected . The method, procedure, and period of decision implementation , as the procedure and period for appealing the decision shall be indicated. 107. 6. If the decision provided in Article 106.3.11 of this law has been issued and the administrative agency has not issued a new act within the period determined by the court, the annulment of the disputed act shall be included in the determination part. 107. 7. The determin ation part provided in Article 107.5 of this law shall be in the form of ordering. Article 108 . Handing down a court decision and the decision becomes effective 108. 1. The chair of the court session shall close the court session by introducing the contents of the de termination part of the court decision and explaining other necessary matters . 108. 2. The court decision becomes effective after being hand ed down and hea rd . 108. 3. Within 14 days from the date the court decision becomes effective, the contents of the decision shall be written in full in accordance with Article 107 of this law and shall be signed by the judge and the judicial panel . 108. 4. The case participant s , their representatives , and attorney s who participated in the court session shall appear at the court within 14 days after the expiry of the period specified in Article 108.3 of this law and receive the court decision themselves. 108. 5. Failure to receive the court decision within the period specified in Article 108.4 of this l aw does not prevent the counting of the period for lodging a complaint in accordance with the procedure provided by law. 108.6. If the case is adjudicated without the participation of the case participants, their representatives, or attorneys , the court decision shall be delivered to them within the period specified in Article 108.4 of this l aw, and if it cannot be delivered, or if they do not appear and receive the court decision in accordance with Article 108.4 of this l aw, the court shall deliver the court decision within a week after the expiration of that period to the residential / office / or work address of the participant's by certified mail or by court staff . 108. 7. The delivery i n accordance with Article 108.6 of this l aw shall be deemed to have been received, and the procedure provided in Article 59.7 of this l aw shall be followed when delivering the court decision. 108. 8. Section 108.5 of this law shall not apply if the period specified in section 108.4 of this law has passed due to the wrongful action of the court. In this case, the decision shall be delivered in accordance with the procedure specified in Article 108.6 of this l aw, and the period shall be counted in accordance with Article 108.6 of this l aw. Article 109. Other decisions by the court 109. 1. If the reasons and circumstances specified in Articles 66-68 of this law are found during the hearing of the administrative case, the judge and the judicial panel shall approve that the plaintiff has withdrawn its claim, or the defendant has admitted the claim, or the plaintiff and the defendant have settled , and the case shall be dismissed. 109. 2. If the grounds specified in Article 54.1 of this l aw are established during the case adjudication or during the court session , the judge and judicial panel shall dismiss the case and refuse to receive the claim. Article 110. Court decision becom es legally effective 110. 1. The decision of the court of a first instance becomes legally effective in the following cases: 110.1.1. did not appeal within the period specified in Article 114.1 of this l aw; 110.1. 2. lodged an appeal, and after adjudicating the appeal in the appe llate procedure, no appeal was lodged on the cassation procedure for the decision made in accordance with Article 119.2 of this law ; or an appeal was lodged , but a judicial panel decision was made to refuse to discuss the complaint at the hearing of the cassation instance ; / This sub - paragraph was added according to the law as of January 15, 2021 / 110.1. 3. appealed the judgment of the appellate court through the cassation procedure, and after reviewing the appeal, the cassation instance court issued a judicial panel decision as specified in Articles 127.2.1-127.2.3 of this law. 110. 2. The case participant s , their representatives , and attorneys, as well as the successor of the rights have no right to lodge a claim with a court again regarding the dispute that has already been adjudicated by the court, or to argue about the facts, legal relations, or other proceedings already determined by the court. Article 111 . Judge orders and judicial panel decisions issued during the case proceedings, annulling and changing them 111.1. A judge shall issue an order and a court shall issue a judicial panel decision on matters that are being resolved during the proceedings, except for the decision provided for in Article 106 of this law. 111. 2. The judge order and judicial panel decision shall be issued in writing within three working days on matters that are the subject of a complain t as provided in law and are being adjudicated outside of the court session. 111.3. If a judge order or judicial panel decision issued in accordance with Article 111.1 of this law is clearly groundless , the judge or judicial panel that issued the order or decision may annul or change it. chapter eleven SPECIAL PROCEDURE S Article 112 .Disputes for special procedures 112. 1. The following types of disputes shall be adjudicat ed by the appellate instance court in the first instance procedure: 112.1. 1. d isputes related to an administrative norm ative act applicable at the level of the country or at the level of two or more administrati ve and territorial units; 112.1. 2. disputes between Aimags , or between Aimag and the capital; 112.1. 3. u nless otherwise provided by law, disputes over the election of the State Great Khural and the President of Mongolia; 112.1. 4. d isputes specified in Articles 7.7 and 37.1 of the Law on Advocacy ; / This sub-paragraph was added according to the law as of October 18, 2019 / 112.1. 5. disputes related to decisions made by the Government and Bank of Mongolia; /This sub-paragraph was added according to the law as of December 23 , 20 22 / 112.1. 6. other disputes provided by law. /The numbering of this sub-paragraph was amended according to the law as of October 18, 2019/ /Th e number of this sub-paragraph was amended according to the law as of December 23 , 20 22 / 112.2. Disputes specified in Article 112.1.3 of this l aw shall be adjudicated by the court within 30 days, and the period may be extended once by up to 10 days. 112. 3. Dispute specified in Article 112.1 and e xcept for those specified in Article 112.2 of this l aw, the normal period of case proceedings shall apply . 112. 4. The court of the first instance shall adjudicate the following disputes within 30 days: 112.4. 1. unless otherwise provided by law, disputes over elections of the Citizens ' Representative Khural of Ai mags , Sou ms , the capital, and districts; / This sub-paragraph was amended according to the law as of April 22, 2022/ 112.4. 2. disputes related to the purchase of goods, works and services with state and local property funds. 112.4.3. the cases and disputes arising from complaints specifically provided by law. / This sub-paragraph was added according to the law as of May 18, 2017 / 112. 5. The period for adjudicating disputes specified in Articles 112.4.1 and 112.4.3 of this l aw may be extended once by up to 10 days. / The amendment to this paragraph was made according to the law as of May 18, 2017/ 112. 6. If the court deems it necessary to co mpile additional evidence, the period for adjudicating the dispute specified in Article 112.4.2 of this l aw may be extended once by up to 30 days. 112. 7. The defendant shall submit its statement of defense and evidence to the court within one week after receiving the dispute claim specified in Articles 112.1.3, 112.4.1, and 112.4.2 of this l aw. 112. 8. The defendant shall submit a statement of defense within seven days after receiving the complaint specified in Article 112.4.3 of this law. / This paragraph was added according to the law as of May 18, 2017 / 112. 9. The court shall not co mpile additional evidence during the complaint processing. /This paragraph was added according to the law as of May 18, 2017/ /According to O pinion No. 15 of the Constitutional Court dated November 21, 2018, "The court shall not co mpile additional evidence during the complaint processing" was established unconstitutional and the opinion was accepted by Resolution No. 88 of the State Great Khural of Mongolia dated December 6, 2018 / /This paragraph was invalidated according to the law as of April 18, 2019/ Article 113 . Court decisions by special procedures 113. 1. The court decision issued after adjudicating the dispute specified in Articles 112.1.3 and 112.4 of this law shall be made in full in writing within five days, signed by the judge and the members of the judicial panel , and received by the case parti cipants , their representatives, and attorneys. 113. 2. Within five days after receiving the court decision specified in Article 113.1 of this law, it has the right to lodge an appeal. 113.3. A c omplaint specified in Article 113.2 of this l aw shall be adjudicated within 21 days after receiving it . 113. 4. For disputes specified in Articles 112.1.1 and 112.1.2 of this l aw, the normal period of case proceedings provided in this law shall apply . 113. 5. The period specified in Articles 113.1-113.3 of this law shall be applied for lodging appeals in the cassation procedure against the judgment of the Administrative Appellate court issued after adjudicating the disputes specified in Articles 112.1.3 and 112.4 of this l aw. / This paragraph was added according to the law as of May 18, 2017 / 113. 6. T he court shall adjudicate the dispute specified in Article 112.1.4 of this law and issue an appellate court judgment as follows: /This paragraph was added according to the law as of October 18, 2019 / 113.6.1. to uphold the decision and leav e the claim unsatisfied; 113.6.2. to annul the decision and satisfy the claim; 113.6.3. to annul the decision and return the dispute to the agency and offic er who made the decision for re-examination. chapter twelve CASE PROCEEDINGS OF THE APPELLATE PROCEDURE Article 114 .Lodging an appeal and receiving a n appeal 114. 1. Unless otherwise provided by law, the case participants, their representatives, and attorneys shall have the right to lodge a n appeal with the appellate court within 14 days after receiving the court decision which was issued after adjudicating in the first-instance case proceeding . 114. 2. The appeal shall be lodged through the court that made the decision. 114. 3. New evidence that is not discussed by the first instance court shall not be in dicated in the grounds of appeal. 114. 4. The court that decided the case shall receive the appeal and present it to the case participants, their representatives and attorney s, and their statements may be enclosed to the case. 114. 5. The court referred to in Article 114.2 of this law shall enclose the statements made by the case part icipants , their representatives, and attorneys to the appeal , and deliver it with the case to the appellate court within three days from the receipt in the capital and seven days for local territor y . 114. 6. If a case part icipant , their representative, or attorney has exceeded the period specified in Article 114.1 of this law for a justifiable reason, they shall file a request for restitution with the relevant evidence to the first instance court . The judge shall decide whether to satisfy the request after reviewing the documents enclosed to it by issuing an order. 114. 7. Unless otherwise provided by the law, the appellate court shall follow the procedures specified in this law in lodging a complaint and receiving a complaint that has specific jurisdiction by law. Article 115.Form and the contents of an appeal 115. 1. Appeals shall be lodged in writing. 115. 2. The following shall be included in the appeal: 115.2.1. to which court the appeal is lodged ; 115.2. 2. family name , father's/mother's name, first name, residential address and e-mail address of the complainant, if the complainant is a legal entity , its name, address, e-mail address, office address , phone number and fax number; 115.2. 3. against which court decision is being appealed; 115.2. 4. d isagree s with the entire court decision, or disagrees with what ground or article ; 115.2. 5. claim of appeal. 115. 3. If the appeal is lodged by the person who complained or a legal entity, the authorized person or offic er representing the agency shall sign and seal the appeal. 115. 4. The appellant shall pay the stamp duty in advance in accordance with the procedure specified in Article 48 of this law, enclose the documents to the appeal, and copy the present it according to the number of case participants . 115. 5. The court shall re turn the appeal lodged by the person who does not have the right to lodge a n appeal . Article 116 . Withdraw the appeal 116. 1. The appellant has the right to withdraw its appeal at any stage of the proceedings before the judicial panel enters the deliberation room. 116. 2. If the appellant withdraws its complaint before the court session , it shall be considered not to have lodged an appeal , and the judge shall issue an order ; but i t withdraws during the court session , the case proceedings shall be dismissed, and the court shall issue a judicial panel decision. In this case, the stamp duty will be refunded. 116. 3. If the conditions specified in Articles 66-68 of this law are discovered before the court session , the judge shall issue an order, or if it is discovered during the case proceedings at the court session the court shall issue a judicial panel decision and annul the decision of the first instance court, approve that the plaintiff has withdrawn its claim, or the defendant has admitted the claim, or the plaintiff and the defendant have settled, and the case shall be dismissed. Article 117.Participating in a court session 117. 1. The court of appeal is responsible for notifying the case parti cipants , their representatives, and attorney s when and where the appe llate instance court session will be held , and ensuring their right to participate in the court session . 117. 2. Being notified of the court session schedule pursuant to Article 117.1 of this law notwithstanding, n on appearance at the court session shall not prevent the appe llate instance case proceedings . Article 118. Case proceedings of appellate procedure 118. 1. The appellate court shall adjudicate the case within 30 days of receiving the appeal. 118.2. A judge appointed from the Judge C ouncil shall preside over the hearing of the appe llate instance court proceedings . 118. 3. The appellate court shall review the decision of the first instance court within the scope of the appeal ; and if two or more case participants have lodged a n appeal , or if they have lodged a n appeal on behalf of the public interest, the case shall be re viewed entirely. 118. 4. If a v iolation of procedural rules has affected the issuance of the court decision, it shall not be limited by the appeal 118. 5. At the court session of the appel late instance proceedings , the judge who received and conducted the case proceedings shall report and introduce the case. 118. 6. The order of the court session shall be governed by the procedures specified in Articles 89, 90, 94, and 96.1 of this law until the speaker judge introduces the case. 118.7. The speaker judge shall introduce the contents of the claim and the decision of the first instance court, and the grounds of the appeal ; and if the judicial panel shall ask questions and clarify from the case participants, their representatives, or attorneys if deems it necessary after hearing the statements regarding the appeal by the appellant, other case participants, their representatives, or attorneys , then the additional statement s shall be heard, and the court session shall be in reces s , and the judicial panel shall enter the deliberation room. Article 119. Appellate court judgment 119. 1. In the judgment of the court adjudicated the case in the appellate procedure , the contents of the decision of the first instance court and the appeal, the judgment of the appe llate instance court and its grounds shall be written . 119. 2. The court adjudicated the case in the appe llate procedure shall issue one of the decisions to uphold, change or annul the decision of the first instance court. 119. 3 .The appellate court judgment become s effective after being handed down and heard by the court session participants . 119. 4. Within 14 days from the date the appellate court judgment becomes effective, the contents of the judgment shall be written in full and shall be signed by the judicial panel. The cas e participants, their representatives, and attorneys shall receive the judgment as provided in Article 108.4 of this law, or the court shall deliver it as provided in Article 108.6 of this law. 119. 5. T he case participants, their representatives, and attorneys may lodge an appeal in the cassation instance within 14 days after receiving or being delivered the appellate court judgment as provided in Article 119.4 of this law , on the grounds specified in Article 123.2 of this l aw . 119. 6. If the period specified in Article 119.5 of this law is exceeded for a justifiable reason, a request for res titution of the period shall be submitted to the court of the first instance, and the judge shall issue an order to decide whether to satisfy the request by issuing an order. Article 120 . Upholding or changing the first instance court decision 120. 1. If the court adjudicated the case at the appellate procedure decides that the decision of the first instance court is legally well-grounded , the decision shall be upheld. 120. 2. T he court adjudicated the case in the appellate procedure shall state the legal grounds for why it deems the decision of the first instance court is correct . 120. 3. If the first instance court has wrongfully evaluated the evidence or erroneously applied the law, the court adjudicated the case at the appellate instance shall have the right to change the first instance court decision partially or completely . Article 121 . Annulling the first instance court decision 121. 1. If the court adjudicated the case in the appellate procedure annuls the first instance court decision , it shall issue one of the following decisions: 121.1.1. to annul the first instance court decision that satisfies the claim and to dismiss the claim entirely; 121.1.2. to annul the first instance court decision that dismiss es the claim and to satisfy the claim partially or completely; 121.1.3. to annul the first instance court decision, to refuse to receive the claim by dismissing the case; 121.1.4. to annul the court decision and to return it for re-trial of the first instance court. 121. 2. D espite sufficient evidence has been compiled for the case adjudication , and the court session and case adjudication are based on due process , if the court wrong fully evaluated the evidence, or erroneously applied the law, the court adjudicated the case in the appellate procedure shall issue one of the decision s specified in Articles 121.1.1 and 121.1.2 of this law. 121. 3. If the following ground s are found, the court adjudicated the case in the appellate procedure shal l issue the decision specified in Article 121.1.4 of this law: 121.3.1. the first instance court decided the case without ensuring the right of the case participants, their representatives and attorney s to participate in the court session in person; 121.3.2. the case was adjudicated by an unlawful panel; 121.3.3. the violation of this law by the first instance court has affect ed the issuance of the court decision; 121.3.4. the court has incompletely compiled the required evidence, or the court decision is based on the evidence that did not meet the legal requirement and was not discussed at the court session ; 121.3.5. the court applied the law that should not be applied by, or erroneously interpreted an d applied the law and the decision cannot be changed; 121.3.6. the court decision was not signed by the judge or the judicial panel, or was signed by a judge who was not a member of the judicial panel; 121.3.7. the fact that there is no court holding on the claim, the independent claim by the third party , and its parts , or left undetermined has affected the court decision. Article 122 .Lodging a complaint against a court order and judicial panel decision 122. 1. The case participants, their representatives, and attorney s may lodge a complaint with the appellate court within seven days from the date of the issuance of the written judge order o r the judicial panel decision on the matters provided in Articles 14.6, 32.6, 54.2, 61.1, 65.1, 111.3, 119.6, and 123.7 of this law , and on the rejection of involving the third party. 122. 2. The case participants, their representatives and attorney s have no right to lodge a complain t against the judge order or judicial panel decision except as specified in Article 122.1 of this law. 122. 3. If a complaint is lodged against a judge order or judicial panel decision issued during the case proceeding specified in Article 112.1 of this law, the court of that level shall decide the complaint. 122. 4. For the disputes specified in Articles 112.1.3 and 112.4 of this l aw, no complaint shall be lodged against the judge order or judi cial panel decision issued during the case proceedings except for the refusal to receive the claim. 122. 5. The fact that an article and provision of the law other than the relevant provisions of this law are applied in the judge order or judicial panel decision shall not restrict the right to lodging a complaint against the judge order or judicial panel decision. 122. 6. The appellate instance court shall decide the complaint with a judicial panel of three judges w ithin 10 days after receiving the complaint lodged in accordance with Article 122.1 of this law, and shall issue the following decision: 122.6.1. to uphold the judge order or judicial panel decision and to dissatisfy the complaint; 122.6.2. to change the judge order or judicial panel decision; 122.6.3. to annul the judge order and judicial panel decisio n . 122. 7. The decision provide d in Article 122.6 of this law shall be the final decision. chapter thirteen CASE PROCEEDINGS OF THE CASSATION PROCEDURE Article 123 . Lodging an appeal in the cassation procedure 123. 1. The case participants, their representatives and attorneys shall have the right to lodge a n appeal in the cassation procedure against the appellate court judgment provided in Article 119 of this law . 123. 2. An a ppeal in the cassation procedure shall be lodged with the Supreme Court of the State on the following grounds: 123.2.1. the first and appellate instance courts applied the law inconsistently; 123.2.2 .a serious violation of due process affected the court decision; 123.2.3. the court interpreted and applied the law differently from the official interpretation of the Supreme Court. / This sub- paragraph was m odified according to the law as of January 15, 2021 / 123. 4. In accordance with Article 48.1 of this law, the person lodging a n appeal in the cassation procedure shall pay the state stamp duty in advance. 123. 5. If the person who lodged a n appeal in the cassation instance withdraws its appeal before the session of the cassation instance court , it shall be considered no claim is lodged , and the judge shall issue an order ; but if it withdraws during the court session, the case proceedings in the cassation instance shall be dismissed, and the court shall issue a judicial panel decision , and the stamp duty shall be re funded. 123. 6. I f the case parti cipants have settle d , or the plaintiff withdraws its claim, or the defendant a dmits to the plaintiff's claims a fter the appeal in the cassation procedure, the decision of the first instance court and the appellate court judgment shall be annulled and the case shall be dismissed. In this case, the stamp duty is not refunded. 123. 7. If a case participant, their representative, or attorney has exceeded the period specified in Article 119.5 of this law for a justifiable reason, they shall file a request for restitution with the relevant evidence to the first instance court ; t he judge shall decide whether to satisfy the request within the scope of the documents enclosed to it by issuing an order. Article 124.Receiving an appeal in the cassation procedure 124. 1. An appeal lodged in the cassation procedure shall be receive d by the court adjudicated the case in the first instance procedure, and the procedures specified in Article 114 of this law shall be implement ed . The case participants, their representatives and attorney s shall have the right to make a statement on the appeal . 124. 2. The court that received the appeal shall deliver the case enclosed with the receipt of stamp duty payment and the appeal by the case participant to the Supreme Court of State within three days from the receipt of the appeal in the capital and 14 days for local territo ry . 124. 3. The cassation instance court shall discuss the appeal w ithin 21 days after receiving the complaint by its meeting of all justices , and if four or more j ustic es vote that the case shall be discussed in the cassation instance court hearing , and the relevant resolution shall be issued . / T his paragraph was m odified according to the law as of January 15, 2021/ 124. 4. In accordance with Article 124.3 of this law, if a resolution is not made to discuss the appeal at the cassation instance court hearing, it shall be deemed rejected, and the relevant resolution shall be issued, and the stamp duty shall be re funded . / This paragraph was modified according to the law as of January 15, 2021/ 124. 5. The resolution provided in Articles 124.3 and 124.4 of this law shall come into force upon the signature of the ju stices . The resolution shall be final and shall not be appealed. / This paragraph was modified according to the law as of January 15, 2021/ 124. 6. The case participants, their representatives and attorneys shall not participate in deciding whether the appeal be discussed at the cassation instance court hearing. / This paragraph was added according to the law as of January 15, 2021 / Article 125 . Case proceedings period 125. 1. The case shall be adjudicated in the cassation instance court hearing w ithin 30 days after the resolution has been made to discuss the case at the court hearing . / This paragraph was modified according to the law as of January 15, 2021/ Article 126 . Notifying the case participants 126. 1. The case participants , their representatives and attorneys shall be notified when and where the cassation instance court hearing will be held. 126. 2. Being notified of the court session schedule notwithstanding, nonappearance at the court session shall not prevent the case proceedings. Article 127.The cassation instance court session 127. 1. The case shall be adjudicated by the five ju stic es of the Supreme Court of the State in the cassation procedure, and the decision shall be made in accordance with the procedure specified in Article 105.1 of this law and handed down whether the appeal is satisfied . The decision shall be issued within 30 days from the end of the court session , and the Judge Council of the court may extend the period once by up to 30 days. / This paragraph was modified according to the law as of January 15, 2021/ 127. 2. The court shall adjudicate a case in the cassation procedure and issue a judicial panel decision as follows: 127.2.1. to uphold the decision and appellate court judgment and to dis satisfy the appeal ; 127.2.2. to change the decision and appellate court judgment ; 127.2.3. to annul the appellate court judgment pa rtly or wholly and to uphold the decision all or change the decision; 127.2.4. to annul the decision and the appellate court judgment and to dismiss the case, or to satisfy the claim; 127.2.5. to annul the decision and the appellate court judgment and return the case to the first or appe llate instance court for re -trial . 127. 3. In t he judicial panel decision , the summary of the determination part of the first instance court decision and the appellate court judgment , the legal ground s for the appeal and the judicial panel decision shall be written , and signed by the members of the judicial panel. /The amendment to this paragraph was made according to the law as of January 15, 2021/ 127. 4. The judicial panel decision becomes effective after being signed by the members of the judicial panel . In the judicial panel decision , the summary of the determination part of the first instance court decision and the appellate court judgment, the grounds for the appeal and the judicial panel decision shall be respectively written. /This paragraph was added according to the law as of January 15, 2021/ 127. 5. The cassation instance court resolution shall be the final court decision and no appeal shall be lodged against the judicial panel decision . /This paragraph was added according to the law as of January 15, 2021/ 127. 6. The judicial panel decision of t he cassation instance court shall be delivered to the case participants, their representatives, and attorney s within a week after it becomes effective. / This paragraph was added according to the law as of January 15, 2021/ Article 128 . Joint meeting of the cassation instance administrative case justices of the Supreme Court of the State /This article was invalidated according to the law as of January 15, 2021 and it shall enter into force on March 1, 2021 / 128.1.If a case participant , their representative, or attorney deems that the judicial panel decision is contrary to the law , they may lodge a complaint with the Chief Justice of the Supreme Court of the State within 30 days after receiving the judicial panel decision specified in Article 127.2 of this law . 128.2. Complaints lodged with the Chief Justice of the Supreme Court of the State shall be receive d by the court that adjudicated the case at the first instance and shall deliver it to the Supreme Court together with the case in accordance with the procedures specified in Articles 114.4, 114.5, 124.1, and 124.2 of this law. The procedures specified in Articles 48.1 and 48.3 of this l aw shall not apply to the person who lodged a complaint in accordance with Article 128.1 of this l aw. 128. 3. If the Chief Judge of the Supreme Court of the State deems that there is no ground for discussing the complaint at th e joint meeting of the cassation instance administrative case ju s tices of the Supreme Court, he /she shall give a written response to the complainant within 30 days. 128. 4. If two ju stic es of the judicial panel who were involved in making the decision of the cassation instance court issued a s eparate opinion, or if the Chief Justice of the Supreme Court of the State concluded that it was contrary to the law, the case shall be discussed and resolved within 30 days at a joint meeting of the cassation instance administrative case ju stices of the Supreme Court of the S t ate . 128. 5. In the cases provided in Article 128.4 of this law, the Chief Justice of the Supreme Court of the State shall issue a decision on holding a general meeting the cassation instance administrative case justices of the Supreme Court of the State and shall schedule the date of the meeting. 128. 6. The Chief Justice of the Supreme Court of the State shall preside over the meeting provide d in Article 128.4 of this l aw. 128. 7. To constitute a quorum of t he general meeting of administrative ju stic es of the Supreme Court of the State , the Chief Justice of the Supreme Court of the State and at least three-fourths of all ju stic es of the Administrative Chamber shall be present. Article 129 . The decision of the joint meeting of the cassation instance administrative case justices of the Supreme Court of the State /This article was invalidated according to the law as of January 15, 2021 and it shall enter into force on March 1, 2021/ 129. 1 .T he general meeting of administrative ju stic es of the Supreme Court of the State shall adjudicate a case and issue a resolution as follows: 129.1.1. to uphold the decision and the appellate court judgment and to dissatisfy the opinion and the conclusion provided in Article 128.4 of this law; 129.1.2. to amend the decision and the appellate court judgment; 129.1.3. to annul the appellate court judgment or judicial panel decision wholly or partly and to uphold the decision, or to change it; 129.1.4. to annul the judicial panel decision wholly or partly and to uphold the appellate court judgment and first instance court decision or to change it ; 129.1.5. to annul the decision and appellate court judgment and to dismiss the case and the claim; 129.1.6. to annul the decision, appellate court judgment , and the judicial panel decision and to return the case to the court of the first instance, appel late , or cassation instance for re-trial . 129. 2. The court decision provided in Article 129.1 of this law becomes legally effective after being handed down and heard. 129. 3. The judicial panel decision of the general meeting of administrative justices of the Supreme Court of the State shall be the final decision of the court. Article 130 . Correcting errors in the first instance court decision , appellate court judgment and judicial panel decision 130. 1. If there is an obvious error such as words, letters, or numbers in the first instance court decision, the appellate court judgment, and the judicial panel decision , the judge or judic ial panel that issued the decision may correct it . chapter fourteen REVIEWING A COURT DECISION DUE TO A NEWLY DISCOVERED FACT Article 131 . Grounds for reviewing a court decision due to a newly discovered fact 131. 1. Legally effective court decision / the first instance court decisions, appe llate court judgment , and cassation in stance court decisions/ can be reviewed due to newly discovered facts on the following grounds: 131.1. 1. evidence was discovered that was not known or impossible to be known by the case participants when the court decision was issued; 131.1. 2. evidence that is the ground of the court decision is fals e , or it was determined by a legally effective sentencing judgment of the court that action /omission/ of a judge, court clerk, witness, expert, translator, interpreter, or a case participant during the case proceedings is a crime; 131.1. 3. court sentencing judgment and decision, or decisions of administrative or other agency , which is the ground of the court decision is invalid due to its unlawfulness ; 131.1.4. the court's case adjudication without the involvement of a third party had seriously affected the court decision. Article 132 .Lodging a request for decision review 132. 1. T he case participants, representative, or attorney shall lodge a request for decision review due to newly discovered fact within 30 days since knowing th e re is a grou nd for review with the first instance court if not appealed against the decision in appellate or cassation procedure ; if an appeal is lodged, with the court of that level. 132. 2. If a ground provided in Article 131.1 of this l aw is discovered before the court decision becomes legally effective , the request specified in Article 132.1 of this l aw may be lodged within 30 days after the court decision becomes legally effective . 132. 3. If the administrative act was decided to be suspended, the request provid ed in Article 132.1 of this l aw may be lodged within 30 days after the issuance of the new administrative act . 132. 4. The request shall be made in writing and documents regarding the newly discovered fact shall be enclosed to it. 132. 5. If the person who lod ged a request for court decision review due to a newly discovered fact withdraws its request before the court session , it shall be deemed that the request was not lodged . Article 133 .Deciding the request 133. 1. Requests for court decision review due to newly discovered fact shall be decided at the court session of that level in accordance with the procedure specified in this law. 133. 2. The judge and judicial panel who issued the first instance court decision shall not participat e in the review of the court decision d ue to the newly discovered fact. 133. 3. If the person who lodged the request wants to participate in the court session , it shall be notified, and the nonappearance of the requester shall not prevent the decision of the request. 133. 4. At the court session , the newly discovered fact , how the fact affected the decision, and whether there is a legal ground for re -adjudicat ing the case due to the newly discovered fact b ased on the new evidence that proves the newly discovered fact shall be determined . 133. 5. The court shall review the request in a court session and issue a judicial panel decision to satisfy or dissatisfy it . 133. 6. In the event that the court determines the newly discovered fact , the previous court decision shall be annulled, and the case shall be adjudicated in accordance with the general procedure. Article 134 . Annulling the executed decision 134. 1. If the executed decision is annulled due to a newly discovered fact , the matter of annulment of the executed decision shall be transferred to the court that adjudicated the case for a decision. chapter fifteen ENFORCEMENT OF COURT DECISIONS Article 135 .Enforcing a court decision 135. 1. Procedures related to the enforcement of court decisions shall be conducted in accordance with the Law on the Enforcement of Court Decisions. Article 136 . Ground for enforcing a court decision 136. 1. The ground for enforcing a court decision shall be the court decision and the writ of execution issued on its basis. chapter sixteen MISCELLANEOUS Article 137 . Liability for the violators of the law 137. 1. If the person who violates the law is not subject to criminal liability, the judge shall impose the following punishment on the guilty person, considering the nature of the violation: 137.1. 1. if the evidence required by the court is not pr esented in accordance with Article 32.2 of this law, it shall be fined with tugrik s equal to one to five times the minimum wage; 137.1. 2. if the statement of defense is not submitted within the period specified in Article 57.2 of this law, it shall be fined with tugriks equal to one to five times the minimum wage; 137.1. 3. if fails to appear at the court without a justifiable reason in accordance with Article 59.10 of this law, it shall be fined with tugriks equal to one to five times the minimum wage. 137. 2. The judge shall deliver the notification on the disciplinary p enalty provided in the Law on Public Service and other relevant laws for a defendant has been fined two or more times for failing to comply with the court decision to the competent higher-level agency and officer . 137. 3. T he authorized offi cer or agency that receiv ed the notification provided in Article 137.2 of this law shall impose the disciplinary p enalty on the person who did not comply with the court decision in law within 30 days of th e notification receipt and shall inform the court . / This article was annulled according to the law as of May 18, 2017 / Article 138 . Entry into force of the law 138. 1. This Law shall enter into force on July 1, 2016. THE CHAIRMAN OF THE STATE GREAT KHURAL OF MONGOLIA ENKHBOLD.Z
Сонсох:
x
.shine-huuli-body table {
table-layout: initial !important;
overflow: auto;
width: initial !important;
display: block;
}
.nomigration p {
width: 100% !important;
float: left !important;
}
.coall span {
width: 32px;
height: 32px;
text-decoration: none;
display: inline-block;
background: transparent url('assets/custom/img/icon_collapseall.png') no-repeat center center;
}
.exall span {
background: transparent url('assets/custom/img/icon_expandall.png') no-repeat center center;
}
var lawlistcon = [];
$.fn.slideFadeToggle = function(speed, easing, callback) {
return this.animate({
opacity : "toggle",
height : "toggle"
}, speed, easing, callback);
};
$(function() {
$("div.msg_head").click(function() {
var $this = $(this),
$mainSelector = $this.closest('.main-container'),
$dataId = $this.attr('id');
$mainSelector.find('[data-parentid="'+ $dataId +'"]').toggle();
});
});
$(".coall").click(function () {
var $this = $(this);
$this.toggleClass("exall");
$this.closest(".tab-pane").find(".msg_head").toggleClass("closed_head");
$this.closest(".tab-pane").find('.msg_body').slideFadeToggle(400);
if ($this.closest(".tab-pane").find('div.msg_head').length > 0) {
$("div.msg_head").trigger('click');
}
})
.huchingui-huuli .main-huuliin-content::after {
content: '' !important;
background: none;
}
.huchingui-huuli .law_content {
background-image: url('assets/custom/legal/image/cons/inactive.png') !important;
}
.huchingui-huuli .law_content > .maincontenter {
background-image: linear-gradient(rgba(255,255,255,0), rgba(255,255,255,0)), url(assets/custom/img/ico/inactive.png);
background-repeat: no-repeat;
background-position: right;
background-position-y: top;
background-size: 150px;
}
.hassan-huuli .law_content > .maincontenter {
background-image: linear-gradient(rgba(255,255,255,0), rgba(255,255,255,0)), url(assets/custom/img/ico/hassan.png);
background-repeat: no-repeat;
background-position: right;
background-position-y: top;
background-size: 150px;
}
.printpage {
float: right;
}
/* .huchingui-huuli .law_content::after {
content: '' !important;
height: 60%;
width: 40px;
background: rgba(255, 0, 0, 0.1);
transform: rotate(147deg);
position: absolute;
top: -127px;
right: 54px;
} */
Address: The National Legal Institute building, Lawyers’ Street 1, Baga Toiruu /15160/, 4th khoroo, Chingeltei district, Ulaanbaatar-46, Mongolia
Timetable: 8:30 – 17:30 (12:30 – 13:30 Lunch)
Tell: +(976)-11-315735
Fax: 315735
Email: info@legalinstitute.mn
Legislation Acts
The Constitution of Mongolia (1)
Laws of Mongolia (937)
International Treaties to which Mongolia is Party (699)
Decrees by The President (218)
Resolutions by The State Ikh Khural (2562)
Government Resolutions (5745)
Decisions by The Constitutional Court of Mongolia (334)
Resolutions by The State Supreme Court (259)
Decisions by The Heads of the bodies appointed by The Parliament (136)
Ministerial decrees (986)
Regulations by government agencies (215)
Хууль, хяналтын байгууллага (6)
Organizations exercising state functions under contract or in accordance of law (3)
Resolutions by Self-governing bodies in province, The capital city (1206)
Orders by the Governors of the provinces, The capital city (85)
Councils, Committees and other collectives (576)
General Judge Council (9)
About Legalinfo
About us
Introduction
Regulations
Structure
PRIVACY POLICY
Help
© 2021 legalinfo.mn All rights reserved.
Developed by
Back to Top
-->
Өнөөдөр дахиж харахгүй
Хаах
Таны санал хүсэлт
Санал хүсэлт
Хүсэлтийн төрөл
Сонгох -->
Эрх зүйн актын тодруулга /хариу авах тулд та и-мэйл хаягаа үлдээнэ үү/
Бусад асуудал /хариу авахын тулд та и-мэйл хаягаа үлдээнэ үү/
Системтэй холбоотой алдаа, санал /хариу авахын тулд та и-мэйл хаягаа үлдээнэ үү/
Имэйл
URL хаяг
Гарчиг
Таны санал хүсэлт
Баталгаажуулах
Болих
Илгээх
/*function addLink() {
var bodyElement = document.getElementsByTagName('body')[0];
var selection;
selection = window.getSelection();
var selectiontxt = selection.toString();
var pageLink = " Дэлгэрэнгүй мэдээллийг: front.legalinfo.mn © Legalinfo";
var copytext = selection + pageLink;
var attachDiv = document.createElement('div');
attachDiv.style.position='absolute';
attachDiv.style.left='-99999px';
bodyElement.appendChild(attachDiv);
attachDiv.innerHTML = copytext;
selection.selectAllChildren(attachDiv);
window.setTimeout(function() {
bodyElement.removeChild(attachDiv);
},0);
}
document.oncopy = addLink;*/
var sysLangCode = 'mn';
$(document).ready(function () {
element = $(document.body);
var $el = $('input[data-inputmask-regex]', element);
var len = $el.length, i = 0;
for (i; i
window.dataLayer = window.dataLayer || [];
function gtag(){dataLayer.push(arguments);}
gtag('js', new Date());
// gtag('config', 'G-G5W8CL4RJH');
gtag('config', 'G-6QYBXYBZNP');